Over het algemeen hebben zowel SPS- als TBT-maatregelen een positief effect op de productkwaliteit van de Nederlandse export.

Foto omschrijving: Lisbon, Portugal - 25th April 2019:ships staff inspecting the fresh supplies.

Importtarieven, NTM’s en exportkwaliteit

Auteurs: Loe Franssen, Angie Mounir

Bedrijven die producten van hogere kwaliteit exporteren zijn doorgaans succesvoller als exporteur. Wanneer deze exporteurs echter geconfronteerd worden met hogere handelskosten door importtarieven of niet-tarifaire maatregelen dan kan dit ten koste gaan van de kwaliteit. Daar staat wel tegenover dat NTM’s in de vorm van SPS- en TBT-maatregelen er juist primair voor zijn om de kwaliteit en veiligheid van producten en daarmee het welzijn van mens, dier, plant en natuur te waarborgen. Dit hoofdstuk zoekt uit in hoeverre importtarieven en NTM’s in bestemmingslanden de kwaliteit van de Nederlandse export beïnvloeden. Wat zijn de achterliggende mechanismen van dit effect? Zien we verschillen tussen bedrijven of tussen de (verschillende typen van) SPS- en TBT-maatregelen? Speelt de striktheid van de regels een rol? Deze vragen komen in dit hoofdstuk uitgebreid aan bod.

3.1Inleiding

Nederland behoort tot de wereldwijde top voor wat betreft de kwaliteit van de export van goederen. Volgens de ranglijst van de IMF van 2014 staat Nederland op de vierde plaats wereldwijd (Henn et al., 2013). Nederlandse producenten zouden echter nóg betere producten kunnen exporteren. Zo laat CBS (2019) zien dat Nederlandse exporteurs de grootste exportomzet genereren met het verhandelen van hun kwalitatief mindere aanbod. Een simpele verklaring hiervoor is dat producten van lage kwaliteit voor consumenten in het ene land, van hoge kwaliteit voor consumenten elders kunnen zijn. Daarnaast zijn consumenten hier en elders doorgaans opzoek naar de beste prijs-kwaliteitsverhouding. Consumenten kunnen namelijk genoegen nemen met een iets lagere kwaliteit, als ze hiervoor een voordeligere prijs kunnen betalen.

In de Internationaliseringsmonitor van het vierde kwartaal van 2019 (CBS, 2019) is de productkwaliteit van de Nederlandse export van goederen voor het eerst in kaart gebracht. Zo bleek kwaliteit positief samen te hangen met de prijs. Daarnaast verschilt kwaliteit met de kenmerken van producten en bestemmingslanden. Zo exporteren Nederlandse bedrijven producten van hogere kwaliteit naar landen met een hoger ontwikkelingsniveau in termen van inkomen per hoofd en naar landen verder weg. Verder zijn niet alle producten even geschikt voor kwaliteitsverhoging of -verlaging. Met name gedifferentieerde producten lenen zich tot kwaliteitsveranderingen. Homogene producten aan de andere kant bieden vaak minder ruimte om in kwaliteit, en dus ook in prijs, te variëren.

Productkwaliteit betreft in dit verband meer dan alleen de observeerbare en objectieve kenmerken van een product. Het gaat hier namelijk om alle aspecten die de vraag naar een product vergroten ten opzichte van vergelijkbare producten die hetzelfde geprijsd zijn. Deze aspecten strekken verder dan enkel de fysieke kenmerken van een product. Het gaat bijvoorbeeld ook om marketinginspanningen, zoals branding en product placement, die bijdragen aan de gepercipieerde, oftewel ervaren, kwaliteit van een product.

Naast de kenmerken van product en bestemmingsland, kunnen diverse aspecten van handelspolitiek, namelijk tarifaire (importtarieven) en niet-tarifaire maatregelen, van invloed zijn op de uiteindelijke kwaliteit van de export. Niet-tarifaire maatregelen (NTM’s) zijn er in de basis namelijk om de veiligheid en kwaliteit van producten en daarmee het welzijn van mens, dier, plant en natuur te waarborgen. De verwachting is daarom dat producten geëxporteerd naar een land waar een NTM geldt van een gepercipieerd hogere kwaliteit zijn dan dezelfde producten die naar een land zonder deze regel gaan. Dit werd in de Internationaliseringsmonitor van 2019 ook al aangetoond voor een drietal producten. Zo zijn deuren en ramen (van staal), autobanden, en opblaasbare ballen (sport) van een hogere kwaliteit als deze geëxporteerd worden naar landen waar een NTM op deze producten van toepassing is. Naast NTM’s kent de internationale handelspolitiek de tarifaire maatregelen. Deze invoertarieven hebben vaak het beschermen van de binnenlandse markt tegen buitenlandse concurrentie als doel. Zijn deze maatregelen ook van invloed op de kwaliteit van de producten die de binnenlandse markt bereiken? Hebben tarieven en NTM’s via hetzelfde mechanisme een effect op productkwaliteit?

In hoofdstuk 1 hebben we een beeld geschetst van de verschillende typen NTM’s en de gevolgen daarvan voor internationale handel. In hoofdstuk 2 zijn de NTM’s waarmee de Nederlandse exporteur te maken heeft in kaart gebracht. In dit hoofdstuk kijken we verder naar de gevolgen van de verschillende maatregelen in de handelspolitiek, met name NTM’s maar ook tarifaire maatregelen, voor de Nederlandse export. De focus ligt daarbij op het verband tussen deze handelsbarrières en de kwaliteit van de geëxporteerde producten. Dit hoofdstuk bouwt hiermee voort op de bevindingen van de Internationaliseringsmonitor van het vierde kwartaal 2019 (CBS, 2019), waar de kwaliteit van de Nederlandse export voor het eerst is onderzocht. In dit hoofdstuk staan de volgende vragen centraal:

  • Hoe ziet het verband tussen tarifaire maatregelen en de kwaliteit van de export eruit en welke factoren zijn van invloed op deze relatie?
  • Hangt de aanwezigheid van niet-tarifaire maatregelen, zowel SPS als TBT, en een toename daarvan samen met veranderingen in de kwaliteit van geëxporteerde producten naar de betreffende markten?
  • Welke rol speelt de striktheid van NTM’s, of de mate waarin deze werkelijk gehandhaafd worden, in het verband tussen deze maatregelen en productkwaliteit?

Om deze onderzoeksvragen te beantwoorden maken we gebruik van een verbeterde versie van de econometrische schattingsmethode van CBS (2019) om de kwaliteit van een geëxporteerd product te destilleren uit de beschikbare informatie over de betreffende exporttransactie (zie CBS, 2019; Khandelwal et al., 2013; Fauceglia, 2019). Het resultaat van deze schattingsmethode is een dataset van de kwaliteit van de Nederlandse export op bedrijf-product-bestemmingslandniveau voor de jaren 2013–2017. Hoewel de meeste benodigde gegevens voor het schatten van kwaliteit beschikbaar zijn voor de latere jaren, zijn we in onze schatting van kwaliteit afhankelijk van externe bronnen die maar tot en met 2017 beschikbaar zijn. Voor meer details over de methode en de daarvoor benodigde bronnen, zie paragraaf 3.6.

Leeswijzer

Dit hoofdstuk begint in paragraaf 3.2 met een overzicht van de verschillende aspecten van exportkwaliteit, gebaseerd op de methoden van de Internationaliseringsmonitor van 2019. In paragraaf 3.3 kijken we naar het verband tussen tarifaire maatregelen en kwaliteit van de Nederlandse export en de belangrijkste aspecten van bedrijvenheterogeniteit van invloed op dit verband. Vervolgens kijkt paragraaf 3.4 naar de relatie tussen niet-tarifaire maatregelen en productkwaliteit. Naast de aanwezigheid van NTM’s, doet deze paragraaf een eerste poging om de striktheid van deze maatregelen te kwantificeren en de gevolgen daarvan voor exportkwaliteit in kaart te brengen. Paragraaf 3.5 vat ten slotte de bevindingen samen.

0,2% is de gemiddelde toename in exportkwaliteit voor elke additionele TBT die erop van toepassing is
–0,23 is de correlatie tussen tarieven en de kwaliteit van de Nederlandse export

3.2Exportkwaliteit en kenmerken van producten en bestemmingslanden

De meest voorkomende maat van exportkwaliteit is de prijs van de geëxporteerde goederen zelf (zie bijvoorbeeld Bastos & Silva, 2010; Carranza et al., 2019). Dit komt doordat de kwaliteit van geëxporteerde producten zelden direct wordt waargenomen. De keuze voor de prijs als proxy voor kwaliteit wordt vooral gemotiveerd door het sterke positieve verband tussen de prijs per eenheid en de bestaande schattingen van kwaliteit van geëxporteerde producten (zie bijvoorbeeld Manova & Zhang, 2012). Rekening houdend met overige factoren die de prijs van een product beïnvloeden, is het aannemelijk te veronderstellen dat een bedrijf dat producten van hoge kwaliteit exporteert daar een relatief hoge prijs voor kan vragen zonder dat dat tot gevolg heeft dat de vraag wegvalt. Ook in de Nederlandse goederenhandel wordt kwaliteit niet waargenomen, maar geschat volgens dezelfde methode van hoofdstuk 2 in de Internationaliseringsmonitor van het vierde kwartaal van 2019 (CBS, 2019).

0,48 is de correlatie tussen prijs per eenheid en de kwaliteit van de Nederlandse export Buitenvorm Binnenvorm

Figuur 3.2.1 toont het verband tussen de gewogen gemiddelde prijs per eenheid en de gewogen gemiddelde kwaliteit per geëxporteerd product (op de 8‑digit GN classificatie) in 2017. Met een correlatie van 0,48 is dit verband duidelijk sterk positief in het geval van de Nederlandse export.

In deze figuur zien we het verband tussen de prijs per eenheid en de kwaliteit van de export per goederensoort in 2017. Er is een positief verband te zien, dus de exportkwaliteit wordt hoger bij een hogere prijs per eenheid. Exportkwaliteit (ln, gem.) 5 0 –10 –5 –5 0 5 10 15 20 Prijs per eenheid (ln, gem.)