Wie werkt er voor de Nederlandse exporteconomie?

De kloof tussen mannen en vrouwen in banen en lonen verbonden aan export

Auteurs: Timon Bohn, Tom Notten, Leen Prenen, Khee Fung Wong

De ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in banen en lonen is een van de grote maatschappelijke uitdagingen van deze tijd. Deze discussie speelt in Nederland en wereldwijd. Handel kan deze ongelijkheid sterk beïnvloeden en zelfs nieuwe kansen voor vrouwen creëren. Dit hoofdstuk gaat in op de huidige stand van zaken en geeft cijfermatig inzicht rondom exportgerelateerde banen en beloningen. Daarbij belichten we de rol van vrouwen in de Nederlandse handel en laten zien welke kansen de groeiende export biedt. Ook vergelijken we de vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in exportgerelateerde banen en beloningen met de totale werkgelegenheid. Ten slotte brengen we ook nog enkele andere achtergrondkenmerken van werknemers en zelfstandigen die voor de export werken in kaart.

3.1Inleiding

In 2020 beloofde EU-commissievoorzitter Von der Leyen om van de EU een ‘Unie van gelijke kansen’ te maken (Europese Commissie, 2020). Deze belofte moet worden waargemaakt door de ‘gendergelijkheidsstrategie’ van de EU, die als doel heeft om tegen 2025 forse vooruitgang te boeken op het gebied van de gelijkheid van mannen en vrouwen in Europa. Dit omvat onder meer het verkleinen van de kloof tussen de geslachten op de arbeidsmarkt, het bevorderen van gelijkwaardige deelname aan verschillende sectoren van de economie, het aanpakken van de loon- en pensioenkloof, en het bereiken van een betere balans in de verdeling van zorgtaken, besluitvorming en politieke vertegenwoordiging. Ook binnen het EU-handelsbeleid is inclusiviteit een belangrijk thema, in lijn met de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties en ‘inclusive trade’ (UNCTAD, 2024).

De Nederlandse economie leunt sterk op de internationale handel; 35 procent van de Nederlandse welvaart is te danken aan de export(Prenen et al., 2024). Eerdere CBS-onderzoeken lieten zien welke producten het meest in trek zijn in het buitenland (CBS, 2024a), en welke bedrijfstakken in Nederland profiteren van de internationale handel (Prenen et al., 2024). Echter, over de mensen die direct én indirect werkzaam zijn voor de Nederlandse export weten we nog relatief weinig. Hoe ‘inclusief’ is de Nederlandse handel? Globalisering en handelsbeleid hebben namelijk verdelingsconsequenties in een handelsland zoals Nederland. Stijgende export en veranderende handelspatronen kunnen andere effecten hebben voor vrouwen dan voor mannen, omdat de twee geslachten verschillend vertegenwoordigd zijn in sectoren, beroepen en bedrijven. Daardoor worden mannen en vrouwen niet op dezelfde manier blootgesteld aan, en/of bevorderd door deze ontwikkelingen.

Uit eerder CBS-onderzoek blijkt dat vrouwen minder afhankelijk zijn van export en exportgerichte activiteiten dan mannen. Dit is berekend op basis van het aandeel van hun voltijdbanen in de gehele beroepsbevolking dat direct of indirect met export verbonden is (Boutorat et al., 2018). Vrouwen zijn dus minder vertegenwoordigd in de handel dan mannen. In 2016 was bij vrouwen ruim 1 op de 5 voltijdbanen gerelateerd aan de export, terwijl dit bij mannen 1 op de 3 was. De oorzaken van ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, en de vertegenwoordiging van vrouwen in zowel de beroepsbevolking als de handel, krijgen bovendien internationaal steeds meer aandacht (zie bijvoorbeeld Kutlina-Dimitrova et al., 2022 en Pechansky et al., 2023).

Tegelijkertijd kan handel bijdragen aan het verkleinen van de kloof tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt (zie Los et al., 2023 voor een overzicht van de literatuur). Dit gebeurt via verschillende economische mechanismen. Ten eerste bevordert handel concurrentie, wat discriminatie tegen vrouwen moeilijker en duurder maakt. Ten tweede kan een versterkte handelsspecialisatie in diensten en dienstverlenende activiteiten – waar cognitieve vaardigheden steeds meer worden gevraagd – bijdragen aan meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt. Daarnaast kan de invoering van kapitaalintensieve technologieën, zoals automatisering en robotisering een rol spelen. Deze ontwikkelingen kunnen gelijkheid tussen mannen en vrouwen stimuleren, omdat vrouwen hierdoor minder worden benadeeld in sectoren waar fysieke kracht traditioneel meer vereist is, zoals in de maakindustrie.

De academische literatuur en empirisch onderzoek ondersteunen over het algemeen het idee dat handel een positief effect kan hebben op een gelijkmatigere vertegenwoordiging en beloning tussen mannen en vrouwen (Pieters, 2018). Toch kan export in specifieke gevallen ook nadelig uitvallen voor vrouwen. Bedrijven die beginnen met exporteren vragen soms veel flexibiliteit van het personeel, zoals dienstreizen en het werken buiten reguliere kantooruren vanwege verschillende tijdzones van toeleveranciers en afnemers van goederen en diensten. Werknemers met grote huishoudelijke verantwoordelijkheden, in de praktijk vaker vrouwen, zijn soms minder flexibel omdat ze minder vaak buiten kantooruren kunnen werken; flexibiliteit die bij startende exporteurs belangrijk is. Deze hypothese wordt ondersteund door onderzoek dat een grotere loonkloof tussen mannen en vrouwen bij startende exporteurs in Noorwegen aantoont (Bøler et al., 2018).

In dit hoofdstuk presenteren we cijfers over de werkgelegenheid in Nederland die verband houdt met de export. Hoe ziet de rol en deelname van vrouwen in de Nederlandse handel er tegenwoordig uit? Wordt de handel inclusiever als het gaat om de kloof tussen mannen en vrouwen in exportgerelateerde banen en beloningen? Er is nog weinig bekend over specifieke activiteiten of beroepen waar veranderingen in werkgelegenheidspatronen binnen de export nieuwe kansen voor vrouwen kunnen creëren. Dit hoofdstuk kwantificeert de verschillen in de vertegenwoordiging van mannen en vrouwen bij de export en onderzoekt de factoren die veranderingen in het aantal banen over de tijd heen beïnvloeden. Voor het eerst in een CBS-publicatie wordt ook gekeken naar de verschillen in de gemiddelde beloning van mannen en vrouwen in exportgerelateerde banen, oftewel de loonkloof of loonpremie bij de export.

Hoewel de focus in dit hoofdstuk ligt op de vertegenwoordiging en beloning van mannen en vrouwen in exportgerelateerde banen en in de totale Nederlandse werkgelegenheid, analyseren we tegelijkertijd ook andere achtergrondkenmerken van mensen die in de export werken. We bekijken specifiek dienstverband, opleidingsniveau en leeftijd van werknemers en zelfstandigen. Hebben vrouwelijke werknemers die voor export werken bijvoorbeeld vaker een flexibel arbeidscontract dan mannen?

Specifiek staan de volgende onderzoeksvragen centraal in dit hoofdstuk:

• In hoeverre heeft de Nederlandse export tussen 2015 en 2022 bijgedragen aan de ontwikkeling van de werkgelegenheid voor zowel mannen als vrouwen? Hoe groot is de kloof tussen de geslachten in banen en beloningen verbonden aan de export?
• Welke factoren hebben specifiek bijgedragen aan veranderingen in werkgelegenheid als gevolg van export? In hoeverre is de groei in werkgelegenheid voor mannen en vrouwen te danken aan een toegenomen vraag naar Nederlandse producten in het buitenland, of aan veranderingen in productietechnieken die in de productie worden toegepast?
• Naast geslacht, welke andere achtergrondkenmerken hebben werknemers en zelfstandigen die voor de export werken? Heeft iedereen evenveel voordeel van de export in vergelijking met de totale arbeidsvraag naar dezelfde groep werkenden? In hoeverre kan de verdeling van verschillende groepen werkenden over sectoren hierop inzicht geven?

Leeswijzer

Paragraaf 3.2 beschrijft de kloof in exportgerelateerde banen tussen mannen en vrouwen. Het vergelijkt het aantal voltijdbanen en de beloningen tussen beide geslachten, en plaatst deze gegevens in context van de totale werkgelegenheid. Daarbij wordt ook aandacht besteed aan de deelname van mannen en vrouwen in verschillende sectoren en de rol van beide geslachten: direct werkzaam bij exporterende bedrijven zelf of op indirect wijze door werkzaam te zijn bij toeleveranciers van exporterende bedrijven. Paragraaf 3.3 onderzoekt de factoren die veranderingen in de werkgelegenheidspatronen bij mannen en vrouwen door export over de tijd verklaren. Paragraaf 3.4 breidt deze analyse uit door naast geslacht ook andere achtergrondkenmerken van exportgerelateerde banen te onderzoeken. Paragraaf 3.5 vat de bevindingen samen en concludeert.

3.2Banen en beloningen voor werknemers dankzij de export naar geslacht

In 2022 waren 2,6 miljoen voltijdbanen (vte) in Nederland gerelateerd aan de rechtstreekse export van goederen en diensten. Dat was goed voor 31,4 procent van de totale Nederlandse werkgelegenheid. Dit betreft niet alleen de werkgelegenheid bij bedrijven die exporteren maar ook bij bedrijven die toeleveren aan exporterende bedrijven. Deze werkgelegenheid omvat zowel werknemers als zelfstandigen (zzp-ers). De uitvoer van diensten, incl. reisverkeer, genereerde de meeste werkgelegenheid met 1,1 miljoen vte. Dit wordt gevolgd door de uitvoer van goederen van Nederlandse makelij, met bijna evenveel 1,1 miljoen vte. De wederuitvoer van goederen was ten slotte goed voor 307 duizend vte (Prenen et al., 2024).

Minder dan een derde van de exportbanen ingevuld door vrouwen

In 2022 waren er 775 duizend voltijdbanen in Nederland die door vrouwen werden ingevuld en gerelateerd waren aan de export. Dit komt neer op 30,4 procent van alle exportgerelateerde voltijdbanen. Dit percentage laat een aanzienlijke kloof zien tussen mannen en vrouwen in exportgerelateerde werkgelegenheid. De omvang van de kloof wordt duidelijk als deze vergeleken wordt met de totale werkgelegenheid. In 2022 werd 42,2 procent van de voltijdbanen in Nederland ingevuld door vrouwen, vergeleken met 30,4 procent van aan de export verbonden voltijdbanen. De analyse laat dus een aanzienlijke man/vrouw kloof zien van 11,8 procentpunten.

Tussen 2015 en 2022 is het aantal exportgerelateerde banen gegroeid (CBS, 2023b). In deze periode is ook het aandeel van vrouwen in de door de export gegenereerde werkgelegenheid gestaag toegenomen, zie figuur 3.2.1. In 2015 werd 28,3 procent van de exportgerelateerde voltijdbanen door vrouwen ingevuld, een verschil van 2,1 procentpunten. Daar staat tegenover dat het aandeel van vrouwen in het totaal aantal voltijdbanen in de Nederlandse economie minder snel is toegenomen: 1,6 procentpunt. De verschillen tussen mannen en vrouwen zijn daarmee ook verkleind; in 2015 bedroeg deze nog 12,2 procentpunten. Deze daling is in lijn met de bevindingen voor Nederland van de Europese Commissie die de kloof tussen mannen en vrouwen in exportgerelateerde en totale werkgelegenheid onderzochten tussen 2010 en 2019 (Kutlina-Dimitrova et al., 2022).

Toon tabel3.2.1 Verschil tussen het aandeel vrouwen in de exportgerelateerde en totale werkgelegenheid (%)Verberg tabel3.2.1 Verschil tussen het aandeel vrouwen in de exportgerelateerde en totale werkgelegenheid (%)

3.2.1 Verschil tussen het aandeel vrouwen in de exportgerelateerde en totale werkgelegenheid (%)

Jaar	Vrouwen in totale werkgelegenheid	Vrouwen in exportgerelateerde banen	Verschil (low)	Verschil (high)
2015	40,6	28,3	12,3	12,3
2016	40,7	28,6	12,1	12,1
2017	40,7	28,8	11,9	11,9
2018	41	29,3	11,7	11,7
2019	41,4	29,7	11,7	11,7
2020	41,5	29,3	12,3	12,3
2021	41,9	29,7	12,2	12,2
2022*	42,2	30,4	11,8	11,8

Vrouwen minder afhankelijk van export dan mannen

In 2022 was ruim 1 op de 5 voltijdbanen gerelateerd aan de export. Bij mannen is dat 1 op de 3, zie figuur 3.2.2. Sinds 2015 zijn deze verhoudingen nauwelijks gewijzigd. Uit eerder CBS-onderzoek bleek dat mannen afhankelijker zijn van de export dan vrouwen. De auteurs wezen er destijds al op dat de mannelijke werkgelegenheid meer profiteert ten tijden van economische voorspoed of wanneer de groei in buitenlandse afzetmarkten groter is dan die in Nederland. Omgekeerd ondervindt de mannelijke werkgelegenheid meer hinder dan de vrouwelijke werkgelegenheid ten tijden van stagnerende of afnemende buitenlandse vraag (Boutorat et al., 2018). Ook in andere EU-landen is de mannelijke werkgelegenheid relatief meer afhankelijk van de export dan de vrouwelijke werkgelegenheid (Kutlina-Dimitrova et al., 2022).

Toon tabel3.2.2 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht, 2022* (%)Verberg tabel3.2.2 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht, 2022* (%)

3.2.2 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht, 2022* (%)

geslacht	Exportgerelateerd	Niet-exportgerelateerd
Totaal	31,4	68,6
Mannen	37,8	62,2
Vrouwen	22,6	77,4

De kloof tussen mannen en vrouwen bij voltijdbanen die met de export samenhangen is kleiner bij het reisverkeer

In figuur 3.2.3 zijn de voltijdbanen ten behoeve van de export uitgesplitst naar type export: goederenuitvoer van Nederlandse makelij, wederuitvoer, dienstenuitvoer en reisverkeer. Het aantal voltijdbanen dat gerelateerd is aan de export is in de periode tussen 2015 en 2022 gestaag toegenomen. Wat geslacht betreft waren vrouwen bij elke uitvoerstroom minder vertegenwoordigd dan mannen, hoewel het relatieve verschil kleiner is bij de voltijdbanen die met het reisverkeer samenhangen. Terwijl bij de totale export van goederen en diensten vrouwen een aandeel van 30,4 procent hadden in het totaal aantal exportgerelateerde voltijdbanen, was dit bij het reisverkeer 43,9 procent. Het aandeel vrouwen was het kleinst bij het tot stand komen van de uitvoer van goederen van Nederlandse makelij. Maar 27,4 procent van de voltijdbanen werd door vrouwen ingenomen.

Toon tabel3.2.3 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar type export en geslacht, 2022* (1 000 vte)Verberg tabel3.2.3 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar type export en geslacht, 2022* (1 000 vte)

3.2.3 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar type export en geslacht, 2022* (1 000 vte)

	Jaar	Uitvoer van Nederlandse makelij	Wederuitvoer	Dienstenuitvoer	Reisverkeer
Vrouwen	2022, Vrouwen	303,0	91,0	333,8	47,0
Vrouwen	2019, Vrouwen	281,1	86,6	296,2	60,8
Vrouwen	2015, Vrouwen	241,4	71,6	258,4	45,9
Mannen	2022, Mannen	803,5	216,0	696,8	60,0
Mannen	2019, Mannen	786,7	215,4	639,5	77,0
Mannen	2015, Mannen	721,3	190,1	591,3	60,8

Hoe hoger de exportafhankelijkheid, hoe lager het aandeel vrouwelijke banen

Boutorat et al. (2018) en Kutlina-Dimitrova et al. (2022) verklaren de kloof tussen mannen en vrouwen in exportgerelateerde en totale werkgelegenheid door te kijken naar verschillen in het aandeel van vrouwen in de werkgelegenheid tussen bedrijfstakken en de exportafhankelijkheid van deze bedrijfstakken. Exportafhankelijkheid is in deze paragraaf gedefinieerd als het aandeel van de export in de omzet. Figuur 3.2.4 laat een scatterplot zien die de relatie tussen deze twee indicatoren visualiseert. Uit de figuur blijkt dat bedrijfstakken met het hoogste aandeel vrouwen, zoals verzorging en welzijn (83 procent) en gezondheidszorg (75 procent) nauwelijks exporteren en een exportafhankelijkheid van nul procent hebben, of in geval van onderwijs slechts 1 procent. Van alle sectoren waar een meerderheid van de werkenden bestaat uit vrouwen, hebben alleen reisbureaus een hoge exportafhankelijkheid.

Toon tabelAandeel van vrouwen in werkgelegenheid en exportintensiteit, per bedrijfstak, 2022Verberg tabelAandeel van vrouwen in werkgelegenheid en exportintensiteit, per bedrijfstak, 2022

Aandeel van vrouwen in werkgelegenheid en exportintensiteit, per bedrijfstak, 2022

Bedrijfstak	Aandeel vrouwen in werkgelegenheid (%)	Exportafhankelijkheid* (%)
Landbouw	30,4	32,2
Bosbouw en visserij	11,7	73,1
Delfstoffenwinning	14,1	74,3
Voedings-, genotmiddelenindustrie	31,8	58,6
Textiel-, kleding-, lederindustrie	39,3	55,7
Hout-, papier-, grafische industrie	16,7	38,3
Aardolie-industrie	10,7	69,0
Chemische industrie	19,1	68,2
Farmaceutische industrie	37,5	72,1
Rubber- en kunststofproductindustrie	18,4	55,8
Bouwmaterialenindustrie	10,3	21,9
Basismetaalindustrie	9,1	71,3
Metaalproductenindustrie	10,5	24,1
Elektrotechnische industrie	20,8	78,1
Elektrische apparatenindustrie	20,4	51,5
Machine-industrie	12,6	69,2
Auto- en aanhangwagenindustrie	10,8	75,8
Overige transportmiddelenindustrie	13,0	65,5
Meubelindustrie	17,3	22,3
Overige industrie en reparatie	24,7	29,4
Energievoorziening	25,1	8,7
Waterleidingbedrijven	24,8	0,9
Riolering, afvalbeheer en sanering	14,3	18,8
Algemene bouw en projectontwikkeling	8,1	0,9
Grond-, water- en wegenbouw	8,4	11,8
Gespecialiseerde bouw	7,8	2,1
Autohandel en -reparatie	12,0	2,4
Groothandel en handelsbemiddeling	28,3	21,9
Detailhandel (niet in auto's)	53,9	4,2
Vervoer over land	14,0	31,1
Vervoer over water	18,4	77,8
Vervoer door de lucht	42,6	63,8
Opslag, dienstverlening voor vervoer	26,1	32,5
Post en koeriers	29,1	14,3
Logiesverstrekking	49,4	22,0
Eet- en drinkgelegenheden	43,7	8,5
Uitgeverijen	44,5	23,3
Film, TV en radio	34,8	50,7
Telecommunicatie	24,2	27,7
IT- en informatiedienstverlening	21,9	30,7
Bankwezen	38,8	17,9
Verzekeraars en pensioenfondsen	45,3	4,6
Overige financiële dienstverlening	39,0	23,7
Verhuur en handel van onroerend goed	43,8	1,9
Juridisch en managementadvies	37,6	31,4
Architecten-, ingenieursbureaus e.d.	22,0	14,2
Research	41,4	40,3
Reclamewezen en marktonderzoek	40,4	22,6
Overige professionele diensten	50,3	11,0
Verhuur van roerende goederen	23,7	50,8
Uitzendbureaus en arbeidsbemiddeling	37,6	0,7
Reisbureaus, reisorganisatie en -info	54,2	64,4
Overige zakelijke dienstverlening	56,9	14,4
Openbaar bestuur en overheidsdiensten	43,0	1,1
Onderwijs	61,1	1,2
Gezondheidszorg	74,7	0,4
Verzorging en welzijn	83,0	0,0
Kunst, cultuur en kansspelen	47,0	11,5
Sport en recreatie	44,9	6,9
Ideëele, belangen-, hobbyverenigingen	56,4	0,3
Reparatie van consumentenartikelen	19,4	7,9
Overige persoonlijke dienstverlening	77,5	2,0
Huishoudens	73,6	0,0
* Aandeel export in totale omzet

Omgekeerd laat figuur 3.2.4 ook zien dat bij bedrijfstakken met de hoogste exportafhankelijkheid, zoals vervoer over water (78 procent), de elektrotechnische industrie (78 procent), de auto-industrie (76 procent), delfstoffenwinning (74 procent) en bosbouw en visserij (73 procent) het aandeel van vrouwen in de werkgelegenheid niet hoger is dan 25 procent. Deze resultaten wijzen op een negatieve relatie tussen exportintensiteit en het aandeel vrouwen in de werkgelegenheid. Een negatieve correlatiecoëfficiënt van –‍0,4 bevestigt dit verband. Deze resultaten zijn in lijn met de bevindingen van Kutlina-Dimitrova et al. (2022). Vrouwen werken relatief vaker in dienstverlenende sectoren, met name in de niet-commerciële dienstverlening, zoals overheidsdiensten, de gezondheidszorg, welzijnswerk, onderwijs en culturele en recreatieve diensten. Deze sectoren hebben doorgaans geen winstoogmerk en exporteren nauwelijks goederen of diensten. Dit staat in scherp contrast met industriële bedrijven, bedrijven die actief zijn in de groothandel, de vervoer-, informatie- en communicatiebranche en de zakelijke dienstverlening, die vaak sterk exportgericht zijn en waar mannen oververtegenwoordigd zijn (Boutorat et al., 2018). In 2022 waren er binnen de industrie 748 duizend voltijdbanen, waarvan 493 duizend aan de export waren toe te schrijven. Van deze 493 duizend exportgerelateerde banen namen mannen er 397 duizend voor hun rekening en vrouwen slechts 96 duizend.

Vrouwen vooral indirect betrokken bij de export

De 2,6 miljoen voltijdbanen dankzij de export in 2022 bestaan zowel uit directe werkgelegenheid als indirecte werkgelegenheid. De directe werkgelegenheid dankzij de export bestaat uit mensen die werken bij bedrijven die zelf goederen of diensten verkopen aan buitenlandse klanten. In 2022 waren dit 1,1 miljoen voltijdbanen. Daarnaast genereert de export van goederen en diensten indirecte werkgelegenheid. Bedrijven die exporteren hebben doorgaans leveranciers en andere dienstverleners nodig voor hun bedrijfsvoering. Denk hierbij aan bedrijven die intermediaire goederen toeleveren voor in het productieproces, maar ook aan transportbedrijven en schoonmaakbedrijven die diensten leveren aan exporterende bedrijven. De bedrijven die goederen of diensten leveren aan het exporterende bedrijf, genereren daarmee werkgelegenheid. De banen bij bedrijven die niet zelf exporteren maar leveren aan exporterende bedrijven vormen de indirecte werkgelegenheid dankzij de export. De indirecte werkgelegenheid dankzij de export bedroeg 1,4 miljoen voltijdbanen in 2022. Het merendeel van de exportgerelateerde banen zit dus bij toeleverende bedrijven (Prenen et al., 2024).

De directe en indirecte werkgelegenheid dankzij de export kan ook worden onderverdeeld naar geslacht, zie figuur 3.2.5. Vrouwen hadden in 2022 een aandeel van 28,5 procent (315 duizend vte) in de directe werkgelegenheid door export, terwijl mannen 71,5 procent (792 duizend vte) van deze voltijdbanen invulden. Bij de indirecte werkgelegenheid is deze verhouding iets minder scheef; vrouwen waren verantwoordelijk voor 31,8 procent (460 duizend vte) en mannen 68,2 procent (985 duizend vte). Een opvallende uitzondering op dit algemene beeld is te zien bij het reisverkeer, waar het grootste deel van de exportgerelateerde voltijdbanen direct was. Van alle door vrouwen vervulde exportgerelateerde voltijdbanen in het reisverkeer was 55 procent direct, tegenover 50 procent bij mannen. Vrouwen hebben in het reisverkeer dus niet alleen een relatief hogere arbeidsparticipatie, maar waren ook vaker direct betrokken bij de export dan mannen.

Meer indirecte dan directe voltijdbanen door export in industriële sector

In de industriële bedrijfstakken creëert de export meer indirecte voltijdbanen dan directe voltijdbanen. Bij de export door dienstverlenende en overige bedrijfstakken is dit juist omgekeerd. Wat betreft de diensten- en overige sectoren is de verdeling van directe en indirecte voltijdbanen tussen mannen en vrouwen ongeveer gelijk. In de industriële sector is er echter een aanzienlijk verschil zichtbaar: twee derde van alle voltijdbanen van vrouwen die met export samenhangen zijn indirect, terwijl het aandeel bij mannen aanzienlijk lager ligt, op 54 procent. Dit vertaalt zich in 332 duizend indirecte en 284 duizend directe vte voor mannen, en 147 duizend indirecte tegenover 72 duizend directe vte voor vrouwen. Het is aannemelijk dat veel van de indirecte vte voor vrouwen in de dienstensector te vinden zijn. Vrouwen werken namelijk relatief vaker indirect voor de export (59 procent van hun totale voltijdbanen dankzij export) dan mannen (55 procent van hun voltijdbanen dankzij export). Dit sluit aan bij de bevindingen van Pechansky et al. (2023), die dezelfde tendens in OESO-landen identificeren.

Vooral bij technische beroepen domineren mannen in exportgerelateerde banen

Naast de exportafhankelijkheid van de bedrijfstak spelen ook de beroepsklassen een rol bij het verklaren van de kloof tussen mannen en vrouwen in de exportgerelateerde werkgelegenheid, zie figuur 3.2.6. Vooral in technische beroepen is het geslachtsverschil opvallend: 409 duizend voltijdbanen zijn ingevuld door mannen die werkzaam zijn voor de export, tegenover 71 duizend voltijdbanen bij vrouwen. Deze beroepsklasse omvat de ingenieurs en onderzoekers in de wis-, natuur- en technische wetenschappen, technici en toezichthouders in de bouw en in de industrie, procesoperators, bouw- en metaalarbeiders en voedselverwerkers. Bij ICT-beroepen zijn er 168 duizend exportgerelateerde banen voor mannen tegenover 26 duizend voor vrouwen. Voor transport en logistieke beroepen zijn de verhoudingen 244 duizend en 25 duizend voltijdbanen bij respectievelijk mannen en vrouwen, en bij managementfuncties zijn er 81 duizend voltijdbanen voor mannen tegenover 28 duizend voor vrouwen.

Het verschil is minder groot bij administratieve beroepen: 278 duizend vte bij mannen tegenover 241 duizend vte bij vrouwen. Ook bij commerciële beroepen is het verschil iets kleiner, met 163 duizend vte voor mannen tegenover 109 duizend voor vrouwen. Binnen de dienstensector, die met de export samenhangt, zien we dat de beroepen onder de mannen meer verspreid zijn; 21 procent bestaat uit bedrijfseconomische en administratieve beroepen, 16 procent uit technische beroepen, 13 procent uit ICT-beroepen, en 12 procent uit commerciële beroepen. Bij de vrouwen daarentegen domineren administratieve beroepen met 40 procent gevolgd door commerciële beroepen met 18 procent. Slechts 6 procent van de beroepen vervuld door vrouwen in de dienstensector ten behoeve van de export zijn technische beroepen.

Toon tabel3.2.6 Exportgerelateerde voltijdbanen, naar beroepsklasse en geslacht, 2022* (1 000 vte)Verberg tabel3.2.6 Exportgerelateerde voltijdbanen, naar beroepsklasse en geslacht, 2022* (1 000 vte)

3.2.6 Exportgerelateerde voltijdbanen, naar beroepsklasse en geslacht, 2022* (1 000 vte)

	Vrouwen	Mannen
Bedrijfseconomische en administratieve beroepen	241,5	278,4
Commerciële beroepen	109,0	163,3
Technische beroepen	71,2	409,1
Dienstverlenende beroepen	52,5	49,9
Zorg en welzijn beroepen	29,0	26,8
Managers	28,0	81,3
ICT beroepen	26,3	168,2
Transport en logistiek beroepen	25,3	218,9
Openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen	16,5	24,8
Creatieve en taalkundige beroepen	16,3	25,7
Pedagogische beroepen	10,4	11,0
Agrarische beroepen	9,2	37,9
Overig	1,3	15,9

In het algemeen werken mannen relatief vaker voor de export dan vrouwen. Dit geldt voor de meeste beroepsgroepen, waarbij het aandeel van exportgerelateerde voltijdbanen onder mannen doorgaans hoger is dan onder vrouwen. Er zijn echter ook uitzonderingen: in de agrarische en technische beroepen zijn de aandelen van vrouwen relatief hoger dan mannen, zie figuur 3.2.7. Hoewel het totale aantal voltijdbanen van vrouwen in deze beroepsgroepen aanzienlijk kleiner is dan dat van mannen, zoals eerder weergegeven in figuur 3.2.6, is een groter deel van deze voltijdbanen actief voor de export. Bij technische beroepen geldt evenzeer dat vrouwen deze beroepen beduidend minder uitoefenen dan mannen, maar de vrouwen die werkzaam zijn in een technisch beroep werken relatief vaker voor de export dan mannen. Bij technische beroepen komt dit ook door de verdeling van vrouwelijke voltijdbanen over bedrijfstakken. Vrouwen met technische beroepen werken in bedrijfstakken die gemiddeld een stuk exportafhankelijker zijn dan de mannelijke, bijvoorbeeld in de voedings- en genotmiddelenindustrie, landbouw, groothandel, R&D en uitzendbureaus.

Toon tabel3.2.7 Exportgerelateerde werkgelegenheid (vte) naar beroepsklasse en geslacht, 2022* (%)Verberg tabel3.2.7 Exportgerelateerde werkgelegenheid (vte) naar beroepsklasse en geslacht, 2022* (%)

3.2.7 Exportgerelateerde werkgelegenheid (vte) naar beroepsklasse en geslacht, 2022* (%)

beroep	Vrouwen	Mannen
Totaal	22,6	37,8
Agrarische beroepen	63,9	55,6
Technische beroepen	44,9	37,4
Creatieve en taalkundige beroepen	38,0	45,3
Transport en logistiek beroepen	37,0	51,0
ICT beroepen	36,7	45,8
Bedrijfseconomische en administratieve beroepen	33,1	40,3
Managers	31,5	41,9
Commerciële beroepen	30,7	42,9
Dienstverlenende beroepen	19,7	23,0
Openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen	19,2	19,2
Pedagogische beroepen	4,5	8,1
Zorg en welzijn beroepen	4,3	11,4
Overig	32,9	44,7

Het loonverschil tussen mannen en vrouwen is groter dan hun vertegenwoordiging bij exportbanen

Er zijn niet alleen absolute en relatieve verschillen tussen mannen en vrouwen bij het aantal voltijdbanen dat gerelateerd is aan de export, maar ook in de beloning voor deze werkzaamheden.noot2 Figuur 3.2.8 toont aan dat vrouwen in 2022 38 procent van de totale loonsom ontvingen, terwijl het aandeel vrouwelijke werknemers uitgedrukt in voltijdbanen in de totale economie 42,9 procent bedroeg. Bij de beloningen die aan de export toegeschreven kunnen worden, is het aandeel dat vrouwelijke werknemers ontvangen 24,9 procent, terwijl hun aandeel in voltijdbanen gelijk is aan 29,6 procent. Dit wijst op een verschil in arbeidscompensatie tussen mannen en vrouwen, zowel in de totale economie als bij exportgerelateerde activiteiten. Kutlina-Dimitrova et al. (2022) wijzen op een loonkloof tussen mannen en vrouwen, waarbij ze specifiek kijken naar het verschil tussen de arbeidscompensatie betaald aan vrouwen in de totale economie en die in exportgerelateerde banen. Gebruikmakend van CBS-cijfers bedroeg deze loonkloof tussen mannen en vrouwen in exportgerelateerde banen voor Nederland 13,2 procentpunt in 2022, vrijwel onveranderd ten opzicht van 2015 (13,1 procentpunt). Volgens de cijfers van Kutlina-Dimitrova et al. (2022) zijn deze loonverschillen in Nederland hoger dan het EU-gemiddelde in 2019.

Toon tabel3.2.8 Voltijdbanen en beloningen voor werknemers dankzij de export, naar geslacht, 2022* (%)Verberg tabel3.2.8 Voltijdbanen en beloningen voor werknemers dankzij de export, naar geslacht, 2022* (%)

3.2.8 Voltijdbanen en beloningen voor werknemers dankzij de export, naar geslacht, 2022* (%)

	Mannen	Vrouwen
Aandeel in totale voltijdbanen	57,1	42,9
Aandeel in exportgerelateerde banen	70,4	29,6
Aandeel in totale beloning voor werknemers	62	38
Aandeel in exportgerelateerde beloning voor werknemers	75,1	24,9

Exportbanen voor vrouwen zijn gemiddeld niet beter betaald dan niet-exportbanen

Kutlina-Dimitrova en Rueda-Cantuche (2021) laten zien dat banen gerelateerd aan de export beter betaald worden dan het gemiddelde in de gehele economie. Dit verschil in beloningen voor werknemers bedroeg gemiddeld 12 procent in de EU in 2019. Zij noemen dit verschil wage premium, een zogenaamde loonpremie.noot3 Kutlina-Dimitrova et al. (2022) berekenen dit verschil apart voor mannen en vrouwen. Voor mannen was de loonpremie 11,2 procent in 2019 en voor vrouwen 8,5 procent. In Nederland vinden zij voor mannen een loonpremie van 7 procent en voor vrouwen 6 procent. CBS-cijfers wijzen echter op een loonpremie van 3,9 procent in 2022 voor mannen en 0,1 procent voor vrouwen, terwijl het verschil voor mannen en vrouwen samen 5,7 procent bedroeg, zie figuur 3.2.9.noot4 In 2015 was dit verschil nog 6,2 procent. Onze cijfers wijken daarmee af van de bevindingen van Kutlina-Dimitrova et al. (2022) omdat uit onze cijfers blijkt dat exportgerelateerde banen van vrouwen niet beter betaald worden dan andere banen van vrouwen in de gehele economie. De verschillen kunnen o.a. worden verklaard doordat Kutlina-Dimitrova et al. (2022) een dataset voor lonen en voltijdbanen van Eurostat gebruiken die gebaseerd is op een steekproef, terwijl in deze studie data over lonen van de Polisadministratie wordt ingezet die de hele populatie van werknemers omvat.

Vrouwen hebben wel een loonpremie bij de directe export

Wanneer er echter een onderscheid wordt gemaakt tussen werknemers bij bedrijven die rechtstreeks exporteren (directe export) en bedrijven die toeleveren aan exporterende bedrijven (indirecte export), dan blijkt er wel degelijk sprake te zijn van een loonpremie bij vrouwen van 7 procent in 2022, zie figuur 3.2.9. Bij indirecte banen wordt er gemiddeld minder verdiend dan het gemiddelde in de Nederlandse economie. Bij vrouwen was dat 4,6 procent minder en bij mannen 2,3 procent minder. Deze indirecte banen zijn duidelijk lager betaald, ook voor mannen. In het algemeen is de loonpremie positief bij directe export en negatief bij indirecte export. Uit de figuur blijkt ook, dat deze loonpremies niet veel veranderen door de jaren heen.

Toon tabel3.2.9 Loonpremie naar geslacht, totale, directe en indirecte export (%)Verberg tabel3.2.9 Loonpremie naar geslacht, totale, directe en indirecte export (%)

3.2.9 Loonpremie naar geslacht, totale, directe en indirecte export (%)

jaar	Mannen - totale export	Vrouwen - totale export	Mannen en vrouwen - totale export	Mannen - directe export	Vrouwen - directe export	Mannen en vrouwen directe export	Mannen - indirecte export	Vrouwen - indirecte export	Mannen en vrouwen - indirecte export
2022	3,9	0,1	5,7	11,6	7,0	13,9	-2,3	-4,6	-0,7
2019	3,2	-0,9	5,1	10,9	5,9	13,4	-3,1	-5,6	-1,3
2015	3,5	0,0	6,2	10,9	6,0	14,1	-2,6	-4,1	0,0

3.3De drijfveren achter de werkgelegenheids­ontwikkeling door de export

In paragraaf 3.2 toonden we met figuur 3.2.3 dat de Nederlandse export in de afgelopen jaren heeft bijgedragen aan een groei van de werkgelegenheid voor zowel mannen als vrouwen. In deze paragraaf onderzoeken we welke factoren specifiek bijdragen aan deze werkgelegenheidsgroei door export. We kijken bijvoorbeeld naar de vraag of de groei in werkgelegenheid vooral te danken is aan een toegenomen vraag naar Nederlandse producten in het buitenland, of aan veranderingen in de productietechniek die in de productie worden toegepast. Met deze informatie krijgen we een beter inzicht in de werkgelegenheidspatronen bij mannen en vrouwen, wat kan helpen verklaren waarom de werkgelegenheid door export op bepaalde manieren verandert en welke factoren verantwoordelijk zijn voor eventuele verschillen tussen de geslachten. We onderscheiden in deze paragraaf drie factoren die invloed hebben op de werkgelegenheidsontwikkeling bij mannen en vrouwen door de export:

• Arbeidsintensiteit: Bij een lagere arbeidsintensiteit is er minder werkgelegenheid nodig om dezelfde hoeveelheid export te produceren. Bij een hogere arbeidsintensiteit is juist meer werkgelegenheid vereist. Een daling in arbeidsintensiteit bij mannen kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van een stijgende arbeidsproductiviteit door digitalisering of andere technologische vooruitgang, of doordat de exportproductie meer vrouwelijke arbeidskrachten inzet.
• Productietechniek: veranderingen in het productieproces kunnen productie efficiënter of goedkoper maken, wat invloed heeft op de vraag naar arbeid. Als bedrijven bijvoorbeeld meer automatisering en robotisering toepassen – denk bijvoorbeeld aan de toepassing van AI –, kunnen routinematige en repetitieve banen verdwijnen. Aan de andere kant kunnen er nieuwe banen ontstaan in de ontwikkeling, het onderhoud en de bediening van deze technologieën.
• Export: een hogere vraag naar Nederlandse goederen en diensten vanuit het buitenland kan de werkgelegenheid in Nederland beïnvloeden. Bedrijven moeten namelijk hun productie verhogen om aan de buitenlandse vraag te voldoen, en dit kan leiden tot het aannemen van extra personeel om de productiecapaciteit te vergroten. Een hogere export kan daarnaast leiden tot meer werkgelegenheid in ondersteunende sectoren, zoals transport, logistiek en dienstverlening. We maken in deze paragraaf een verdere onderscheid naar export goederen uit eigen makelij, diensten en wederuitvoer.

De werkgelegenheidsgroei van mannen door export verder ontrafeld

Tussen 2015 en 2022 nam de werkgelegenheid dankzij de export onder mannen toe met 213,3noot5 duizend voltijdbanen, een groei van 13,6 procent. Figuur 3.3.1 toont hoe deze verandering van die 213,3 duizend voltijdbanen zich in die periode heeft ontwikkeld en laat de invloed van de verschillende factoren op deze verandering zien. Van alle factoren heeft de exportgroei de grootste invloed gehad op de toename van de werkgelegenheid van mannen. Als de overige factoren constant zijn gebleven, zou de werkgelegenheid door export zijn gegroeid met 336,3 duizend voltijdbanen.

Figuur 3.3.1 laat echter zien dat veranderingen in arbeidsintensiteit en productietechniek een negatieve invloed hebben op de werkgelegenheid. Steeds minder vte voor mannen zijn nodig om voor de export te produceren door een toename in arbeidsproductiviteit, bijvoorbeeld door automatisering, en door het gebruik van efficiëntere en goedkopere intermediaire inputs uit binnen- en/of buitenland.

Daarnaast is het mogelijk dat de lagere arbeidsintensiteit, zoals later in deze paragraaf wordt besproken, mede veroorzaakt wordt door een aanzienlijke groei van de werkgelegenheid bij vrouwen door de export. In 2020 zien we wel in figuur 3.3.1 een stijging van de arbeidsintensiteit, die toegeschreven kan worden aan de scherpe daling in productie in sectoren zoals luchtvaart, die zwaar werden getroffen door de coronapandemie, in combinatie met een relatief lagere daling van de werkgelegenheid in die sectoren. Zo verminderde de output in de luchtvaart drastisch door reisbeperkingen, maar veel luchtvaartmaatschappijen probeerden, vaak met overheidssteun, hun personeel te behouden.

Toon tabel3.3.1 Belangrijkste drijfveren van de verandering in de Nederlandse werkgelegenheid bij mannen door export, 2015-2022* (1 000 vte)Verberg tabel3.3.1 Belangrijkste drijfveren van de verandering in de Nederlandse werkgelegenheid bij mannen door export, 2015-2022* (1 000 vte)

3.3.1 Belangrijkste drijfveren van de verandering in de Nederlandse werkgelegenheid bij mannen door export, 2015-2022* (1 000 vte)

Jaar	Totaal	Arbeidsintensiteit	Productietechniek	Export Nederlands product	Export diensten	Wederuitvoer
2015	0,0	0,0	0,0	0,0	0,0	0,0
2016	10,7	-11,9	0,5	31,4	-18,5	9,2
2017	83,0	-43,4	-5,7	71,3	35,1	25,8
2018	130,1	-63,6	-16,9	95,7	84,1	30,9
2019	160,7	-58,0	-14,2	97,7	101,9	33,4
2020	103,1	7,6	-34,3	79,1	35,7	15,0
2021	146,8	-71,9	-28,3	129,6	75,2	42,2
2022*	213,3	-113,3	-9,8	131,9	150,8	53,6

Hoe hebben de beroepen van mannen dankzij de export zich ontwikkeld?

Tabel 3.3.2 biedt een verdere verdieping van figuur 3.3.1 en laat zien hoe de werkgelegenheid voor mannen in verschillende beroepen zich heeft ontwikkeld, en in hoeverre de verschillende factoren hieraan hebben bijgedragen. Deze kunnen helpen bij het vormgeven van toekomstige handelsbeleid dat gericht is op het bevorderen van de werkgelegenheid bij mannen en/of vrouwen in Nederland die verbonden is met de export.

	Ontwikkeling 2015–2022	Arbeids­intensiteit	Productie­techniek	Export Nederlands product	Export van diensten	Wederuitvoer
	x 1 000 vte
Beroep
Pedagogische beroepen	1,5	–0,5	–0,4	0,7	1,4	0,3
Creatieve en taalkundige beroepen	9,7	–0,6	0,6	2,0	7,0	0,8
Commerciële beroepen	30,7	–10,0	0,9	14,4	15,6	9,9
Bedrijfs­economische en administratieve beroepen	55,0	–7,5	–2,9	21,0	34,7	9,8
Managers	21,0	–10,0	0,5	11,4	14,0	5,1
Openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen	0,2	–5,0	–1,2	2,0	3,7	0,8
Technische beroepen	25,1	–49,1	–7,5	52,2	18,4	11,1
ICT beroepen	60,1	13,6	2,1	5,0	35,2	4,1
Agrarische beroepen	–8,9	–12,5	–0,6	2,2	1,2	0,8
Zorg en welzijn beroepen	3,2	–1,3	–0,5	1,9	2,5	0,7
Dienstverlenende beroepen	–4,0	–9,8	0,0	3,4	1,0	1,3
Transport en logistiek beroepen	22,3	–15,4	–0,5	14,0	15,7	8,5
Overig	–2,6	–5,1	–0,3	1,8	0,5	0,5
Totaal	213,3	–113,3	–9,8	131,9	150,8	53,6

Sterk toegenomen vraag naar Nederlandse ICT-banen voor mannen

De ICT-sector draagt doorgaans in belangrijke mate bij aan de Nederlandse export en het innovatief vermogen van de Nederlandse economie (CBS, 2023a). Met name onze ICT-diensten blijken in het buitenland zeer gewild, wat ook zichtbaar is in tabel 3.3.2. Bij mannen laten ICT-beroepen de grootste groei zien tussen 2015 en 2022 (+60,1 duizend voltijdbanen; +51,1 procent), vooral gedreven door de export van diensten. Als alle andere factoren gelijk waren gebleven, zou de werkgelegenheid voor mannen in ICT-beroepen door export met 44,3 duizend voltijdbanen (+37,7 procent) zijn toegenomen. In tegenstelling tot wat figuur 3.3.1 op totaalniveau aangaf, blijkt verder dat veranderingen in arbeidsintensiteit en productietechniek een positieve invloed hebben gehad op de werkgelegenheid voor mannen met ICT-beroepen. Dit is te verklaren door de toenemende afhankelijkheid van ICT in de productie van goederen en diensten door bedrijven in Nederland, bijvoorbeeld door automatisering, digitalisering, data-analyse, AI en supply chain management. Gezien de vergaande digitalisering en de voortdurende verschuiving naar een diensteneconomie, is deze ontwikkeling niet verrassend.

Digitalisering pakt negatief uit voor bedrijfseconomische, administratieve en commerciële beroepen bij mannen

Na ICT-beroepen hebben de bedrijfseconomische en administratieve beroepen (+55,0 duizend voltijdbanen; +21,3 procent) en de commerciële beroepen (+30,7 duizend voltijdbanen; +17,7 procent) de grootste groei in voltijdbanen gekend tussen 2015 en 2022. Ook hier speelt de export van zowel goederen als diensten een belangrijke rol als drijfveer voor de groei in deze beroepen. Een belangrijk verschil met ICT-beroepen is wel dat de veranderingen in arbeidsintensiteit en productietechniek een negatieve invloed hebben gehad op de werkgelegenheid voor mannen in deze sectoren. De verdergaande automatisering en digitalisering in de dienstverlening hebben namelijk sterk bijgedragen aan de verminderde arbeidsintensiteit in deze beroepen. Zo is er volgens UWV (2021) en Polder et al. (2023) een aanhoudende trend waarbij routinematige taken binnen de (financiële) administratie steeds vaker vervangen door geprogrammeerde systemen en software. Administratief werk verschuift van gegevensverwerking naar het controleren van gegevens. Dit maakt veel uitvoerend werk, vooral op lager of middelbaar niveau, overbodig. Banen op hbo- of hoger niveau worden juist belangrijker.

Stijgende arbeidsproductiviteit en kwakkelende Duitse industrie drukken op technische beroepen bij mannen

Technische beroepen zijn vooral te vinden in de industrie, waarin vooral mannen werkzaam zijn (Boutorat et al., 2018), maar ook in de uitzendbranche, aangezien de industrie relatief veel technische uitzendkrachten inzet. Vooral productiemedewerkers worden vaak via uitzendbureaus ingehuurd (UWV, 2023a). Als alle andere factoren gelijk waren gebleven, zou de werkgelegenheid voor mannen in technische beroepen door de export van Nederlandse producten zijn toegenomen met 52,2 duizend banen. Deze toename wordt echter vrijwel volledig tenietgedaan door een aanzienlijk afname van de arbeidsintensiteit; bij constante factoren zou de werkgelegenheid in deze beroepen zijn afgenomen met 49,1 duizend banen. Dit is deels het gevolg van een stijgende arbeidsproductiviteit in de industrie, waarbij bedrijven gedwongen zijn om zo efficiënt mogelijk te produceren om wereldwijd te kunnen concurreren (UWV, 2023a). Een deel van de industriële werkgelegenheid verschuift naar andere sectoren, bijvoorbeeld naar de ICT-sector door robotisering en een hogere inzet van software, en verdwijnt dus niet volledig uit Nederland. Daarnaast wordt de lagere arbeidsintensiteit, zoals later in deze paragraaf wordt besproken, mede veroorzaakt door de aanzienlijke groei van technische beroepen die door vrouwen worden vervuld. Tot slot heeft de afnemende vraag vanuit Duitsland, samen met internationale onzekerheden zoals de coronapandemie, protectionistische wetgeving in de VS en China, en de hoge inflatie, invloed gehad op het aantal voltijdbanen binnen technische beroepen die door mannen worden vervuld (UWV, 2023a). Door de tegenvallende industriële export van Nederlandse producten zijn er tussen 2015 en 2022 minder voltijdbanen voor mannen in technische beroepen bijgekomen.

Vrouwen raken steeds meer bij de export betrokken

De werkgelegenheid onder vrouwen is dankzij de export toegenomen met 157,0 duizend voltijdbanen in de periode 2015–2022. Daarmee is de groei bij vrouwen relatief groter dan bij mannen; de werkgelegenheid van vrouwen steeg met iets meer dan een kwart (25,4 procent), terwijl deze bij mannen met 13,6 procent toenam. Net zoals in figuur 3.3.1 toont figuur 3.3.3 hoe deze groei van 157,0 duizend voltijdbanen zich over die periode heeft ontwikkeld en welke factoren hierop van invloed waren. De belangrijkste drijvende kracht achter de werkgelegenheidsgroei bij vrouwen is de export, voornamelijk de dienstenexport. Een opvallend verschil met figuur 3.3.1 is dat de verandering in arbeidsintensiteit een positief effect heeft op de werkgelegenheid van vrouwen door de export. Dit betekent dat de productie voor de Nederlandse export steeds meer gebruikmaakt van activiteiten die door vrouwen worden uitgevoerd.

Toon tabel3.3.3 Belangrijkste drijfveren van de verandering in de Nederlandse werkgelegenheid bij vrouwen door export, 2015-2022* (1 000 vte)Verberg tabel3.3.3 Belangrijkste drijfveren van de verandering in de Nederlandse werkgelegenheid bij vrouwen door export, 2015-2022* (1 000 vte)

3.3.3 Belangrijkste drijfveren van de verandering in de Nederlandse werkgelegenheid bij vrouwen door export, 2015-2022* (1 000 vte)

Jaar	Totaal	Arbeidsintensiteit	Productietechniek	Export Nederlands product	Export van diensten	Wederuitvoer
2015	0,0	0,0	0,0	0,0	0,0	0,0
2016	14,1	4,2	0,4	10,2	-4,0	3,3
2017	49,2	0,4	-1,8	22,3	18,7	9,7
2018	85,9	11,1	-9,0	29,1	43,1	11,6
2019	109,7	19,7	-9,2	30,5	56,2	12,5
2020	71,9	60,4	-22,1	23,9	4,8	4,9
2021	104,4	39,0	-16,0	40,6	24,9	15,8
2022*	157,0	26,6	-3,5	41,4	71,9	20,6

Hoe hebben de beroepen van vrouwen dankzij de export zich ontwikkeld?

Tabel 3.3.4 laat zien hoe de werkgelegenheid voor vrouwen in verschillende beroepen zich heeft ontwikkeld en in welke mate diverse factoren hieraan hebben bijgedragen. De grootste absolute groei is te zien bij de bedrijfseconomische en administratieve beroepen, voornamelijk door de export van diensten, maar ook indirect via de export van Nederlandse producten en wederuitvoer. Relatief gezien kennen de ICT-beroepen de grootste toename: tussen 2015 en 2022 is het aantal voltijdbanen in ICT-beroepen voor vrouwen meer dan verdubbeld: van 14,6 duizend naar 29,5 duizend voltijdbanen. Net als bij mannen wordt deze groei sterk gedreven door de toenemende digitalisering van de Nederlandse economie en de sterke groei van de buitenlandse vraag naar onze ICT-diensten.

	Ontwikkeling 2015–2022	Arbeids­intensiteit	Productie­techniek	Export Nederlands product	Export van diensten	Wederuitvoer
	x 1 000 vte
Beroep
Pedagogische beroepen	–2,1	–4,5	–0,4	0,8	1,7	0,3
Creatieve en taalkundige beroepen	3,2	–3,4	0,6	1,3	4,0	0,7
Commerciële beroepen	18,8	–6,3	1,2	7,2	11,9	4,7
Bedrijfs­economische en administratieve beroepen	50,7	–0,1	–3,8	15,6	31,0	8,0
Managers	17,5	8,2	0,4	2,2	5,5	1,2
Openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen	7,5	4,5	0,1	1,0	1,4	0,4
Technische beroepen	23,8	13,1	–0,5	5,4	4,3	1,5
ICT beroepen	14,9	9,5	0,1	0,7	4,2	0,5
Agrarische beroepen	–0,4	–0,9	–0,2	0,4	0,2	0,2
Zorg en welzijn beroepen	7,5	2,3	–0,9	2,1	3,2	0,9
Dienstverlenende beroepen	10,9	3,6	0,5	3,2	2,2	1,4
Transport en logistiek beroepen	5,2	1,4	–0,2	1,1	2,1	0,8
Overig	–0,6	–0,9	–0,2	0,2	0,2	0,1
Totaal	157,0	26,6	–3,5	41,4	71,9	20,6

Forse toename bij technische beroepen voor vrouwen door de export

Vervolgens zien we een aanzienlijke groei bij technische beroepen (+23,8 duizend voltijdbanen; +49,1 procent). Opvallend is dat deze groei bij vrouwen door export wordt gedreven door een toegenomen arbeidsintensiteit, terwijl dit bij mannen een negatief effect had. In industriële sectoren zoals de machine-industrie, evenals in uitzendbureaus en de groothandel, blijkt de verandering in de arbeidsintensiteit een negatieve invloed te hebben op technische voltijdbanen voor mannen, terwijl het tegenovergestelde geldt voor vrouwen: De Nederlandse export heeft tussen 2015 en 2022 gezorgd voor meer technische voltijdbanen voor vrouwen, een beroepsgroep waar werknemers relatief goed betaald worden en waar vrouwen bijzonder ondervertegenwoordigd zijn ten opzichte van mannen (zie figuur 3.2.6). Dit suggereert dat vrouwen in het algemeen steeds meer profiteren van de export, mede dankzij de groei van technische beroepen voor vrouwen.

Ook andere beroepen kennen een hogere werkgelegenheid voor vrouwen

Een vergelijkbare patroon wat betreft een verhoogde arbeidsintensiteit vinden we bij managers, dienstverlenende beroepen, en transport en logistieke beroepen. Ook de verandering van de arbeidsintensiteit in de bedrijfseconomische en administratieve banen hebben geen significant negatief effect op de werkgelegenheid bij vrouwen, terwijl die bij de mannen wel een negatief invloed hebben. Ten slotte volgen commerciële beroepen een vergelijkbare ontwikkeling als bij mannen: automatisering en digitalisering in de dienstverlening hebben sterk bijgedragen aan de verminderde arbeidsintensiteit in deze beroepen.

3.4Kenmerken van banen die met de Nederlandse export samenhangen

In deze paragraaf analyseren we naast geslacht tegelijkertijd ook andere achtergrond­kenmerken van voltijdbanen die met de Nederlandse export samenhangen. We gaan specifiek in op de volgende drie kenmerken van werknemers en zelfstandigennoot6: dienstverband, opleidingsniveau en leeftijd. Voor elk van deze kenmerken geven we antwoord op de volgende vragen: wie werkt voor de export? Heeft iedereen evenveel baat bij de export (ten opzichte van de totale arbeidsvraag naar dezelfde groep werkenden)? Vervolgens splitsen we deze banen uit naar sectoren die betrokken zijn bij de export. Hierbij maken we een onderscheid tussen voltijdbanen die direct verbonden zijn aan exporterende bedrijven in deze sectoren en indirecte banen bij toeleveranciers, ook in andere sectoren, die aan deze bedrijven leveren.

Werkgelegenheid verbonden aan export naar type dienstverband

In paragraaf 3.2 werd al deels onderscheid gemaakt tussen werknemers en zelfstandigen, die samen de volledige werkgelegenheid in Nederland vertegenwoordigen. In 2022 waren er 8,1 miljoen voltijdbanen, waarvan bijna 2,6 miljoen werkzaam voor de export. Nu gaan we dieper in op deze twee groepen, waarbij we werknemers verder uitsplitsen naar werknemers met een vaste arbeidsrelatienoot7 en werknemers met een flexibele arbeidsrelatie.noot8

In 2022 waren er bijna 1,5 miljoen vte met een vaste arbeidsrelatie, 588 duizend vte met een flexibele arbeidsrelatie en 403 duizend vte van zelfstandigen die direct of indirect met de export samenhangen. Daarnaast waren er nog 105 duizend vte waarbij niet bekend was of het om een vaste of flexibele arbeidsrelatie ging. Het aantal voltijdbanen per dienstverband en geslacht wordt in figuur 3.4.1 voor de jaren 2015, 2019 en 2022 getoond. In alle soorten dienstverbanden is het aantal voltijdbanen toegenomen, maar voltijdbanen met een vaste arbeidsrelatie groeiden tussen 2015 en 2022 met 21 procent: meer dan het dubbele van de groei in voltijdbanen met een flexibele arbeidsrelatie (+9,6 procent) en zelfstandigen (+11,8 procent). Dat is in overeenstemming met de trend van een toenemend aandeel vaste voltijdbanen in de Nederlandse werkgelegenheid (CBS, 2024b). Zowel bij vrouwen (+31,8 procent) als bij mannen (+17,4 procent) zijn de voltijdbanen met een vaste arbeidsrelatie fors gegroeid. Het aantal voltijdbanen met een flexibele arbeidsrelatie groeide echter bij vrouwen (+24,9 procent) veel sneller dan bij mannen (+2,1 procent).

Gemiddeld is 37,8 procent van de voltijdbanen van mannen in Nederland gerelateerd aan de export. Mannen die voor de export werken, hebben daarbij vaker een vaste arbeidsrelatie (39,4 procent van alle werkende mannen met een vaste arbeidsrelatie) en zijn aanzienlijk minder vaak werkzaam als zelfstandige (31,3 procent). Bij vrouwen blijkt juist dat zij vaker met een flexibele arbeidsrelatie of als zelfstandige bij de export betrokken zijn. Vrouwen met een flexibele arbeidsrelatie of die als zelfstandige werken, hebben namelijk vaker een baan dankzij de export (respectievelijk 25,1 en 25,9 procent van alle voltijdbanen) dan gemiddeld (22,6 procent van alle voltijdbanen van vrouwen in Nederland is toe te schrijven aan export).

Toon tabel3.4.1 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht en dienstverband (1 000 vte)Verberg tabel3.4.1 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht en dienstverband (1 000 vte)

3.4.1 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht en dienstverband (1 000 vte)

geslacht	jaar	Werknemer met vaste arbeidsrelatie	Werknemer met flexibele arbeidsrelatie	Zelfstandige	Onbekend
Vrouwen	2022, Vrouwen	401,8	219,7	138,3	14,9
Vrouwen	2019, Vrouwen	348,0	225,3	138,9	12,6
Vrouwen	2015, Vrouwen	304,9	176	124,5	12,0
Mannen	2022, Mannen	1053,2	368,1	265,1	89,8
Mannen	2019, Mannen	959,8	423,9	257,5	77,4
Mannen	2015, Mannen	897,0	360,4	236,4	69,8

Tabel 3.4.2 laat zien hoe het aantal voltijdbanen die gerelateerd zijn aan de export in 2022 verdeeld zijn naar type dienstverband en exporterende sector.noot9

Bij de industriële export zijn mensen met een vaste arbeidsrelatie het meest vertegenwoordigd: 64 procent van alle voltijdbanen gerelateerd aan de export in de industrie bestaat uit vaste contracten. Binnen de dienstensector is er meer heterogeniteit tussen exporterende bedrijfstakken te zien. Zo heeft de financiële dienstverlening een hoog aandeel vaste arbeidsrelaties (61 procent), terwijl de zakelijke dienstverlening aanzienlijk minder vaste voltijdbanen kent (48 procent). In sectoren als handel, vervoer en horeca zijn er relatief meer flexibele voltijdbanen verbonden aan de export (26 procent).

Vrouwen hebben vaker vaste contracten bij niet-exporteurs, en flexibele contracten bij exporteurs

Opvallend is dat vrouwen ten opzichte van mannen een hoger aandeel hadden in voltijdbanen met een flexibele arbeidsrelatie (37 procent) dan in voltijdbanen met een vaste arbeidsrelatie (28 procent) binnen de exportgerelateerde werkgelegenheid. Dit is deels te verklaren doordat meer mannen werkzaam zijn in de industriële sectoren, waar vaste contracten meer de norm zijn. Vrouwen werken daarentegen vaker in exportgerichte bedrijfstakken binnen de dienstensector, zoals de zakelijke dienstverlening, handel, vervoer en horeca – sectoren waar een hoger aandeel flexibele contracten gebruikelijk is, zie figuur 3.2.4. Een andere factor die deze verdeling beïnvloedt, is dat vrouwen veelal werkzaam zijn in sectoren als openbaar bestuur, onderwijs en gezondheidszorg – zo’n 70 procent van de totale werkgelegenheid van vrouwen in Nederland – waar vaste contracten gangbaar zijn, maar die grotendeels op het binnenland gericht zijn. Dit helpt verklaren waarom vrouwen binnen de waardeketen van de export relatief vaker een flexibele arbeidsrelatie hebben en een stuk minder vaak een vaste arbeidsrelatie, vooral vergeleken met de gemiddelde arbeidsvraag naar vrouwen.

Banen met een vaste arbeidsrelatie komen vaker voor bij bedrijven die zelf exporteren, terwijl banen met een flexibele arbeidsrelatie bij de meeste bedrijfstakken vaker indirect via toeleveranciers aan de export zijn gekoppeld. Zoals eerder opgemerkt in paragraaf 3.2, zijn vrouwen vaker indirect via de keten verbonden aan de export, met name via dienstverlenende banen (zoals administratieve beroepen), waar het vaak gaat om flexibele arbeidsrelaties.

	Vaste arbeidsrelatie	Flexibele arbeidsrelatie	Zelfstandige
	x 1 000 vte
Sector
Totaal	1 455	588	403
Industrie	532	186	93
Diensten	602	265	201
Overig	80	35	58
Landbouw, bosbouw, visserij	41	21	47
Delfstoffenwinning, energievoorziening, waterbedrijven, afvalbeheer	22	9	3
Voeding, textiel, hout, papier, drukkerijen, meubel, overige industrie	181	68	54
Raffinaderijen, chemie, kunststof, bouw­materialen, basismetaal, metaal­producten	171	54	22
Elektrotechniek, elektrische apparaten, machines, transportmiddelen	180	63	18
Bouw	17	5	8
Handel, vervoer, horeca	264	121	63
Informatie en communicatie	105	38	34
Financiële dienstverlening	24	7	4
Zakelijke dienstverlening, verhuur en handel van onroerend goed	190	91	89
Openbaar bestuur, onderwijs, gezondheids­zorg	12	4	2
Cultuur, recreatie, overige diensten	8	5	10

Werkgelegenheid verbonden aan export naar opleidingsniveau

In figuur 3.4.3 verdelen we de Nederlandse werkgelegenheid dankzij export naar geslacht en opleidingsniveau. Er worden drie opleidingsniveaus onderscheiden: basisonderwijs/vmbonoot10-niveau, mbo-niveau, en hbo/universitair geschoolden. Uit de figuur blijkt dat de meeste exportgerelateerde voltijdbanen worden ingevuld door mensen met een mbo-diploma (801 duizend banen; een stijging van 20,9 procent t.o.v. 2015), gevolgd door banen van mensen op hbo/wo-niveau, die sneller groeiden (695 duizend banen; een toename van 27,8 procent sinds 2015). Het aantal voltijdbanen van mensen met basisonderwijs/vmbo-niveau is aanzienlijk kleiner en groeide veel langzamer (287 duizend banen; een bescheiden stijging van 0,5 procent t.o.v. 2015). Er is ook een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking waarvan het opleidingsniveau onbekend is (768 duizend banen in 2022). Dit heeft vooral te maken met migranten en oudere werknemers, waarvan het opleidingsniveau soms niet geregistreerd is.

Als we naar de verschillen tussen mannen en vrouwen kijken, zien we dat bij de mannen de groei in hbo/wo-banen tussen 2015 en 2022 veel sterker was (+26,8 procent) dan bij banen ingevuld door mensen op mbo-niveau (+18,3 procent). Bij vrouwen waren de groeicijfers voor deze twee opleidingsniveaus vergelijkbaar, met een toename van 29,7 en 27,9 procent voor respectievelijk hbo/wo- en mbo-niveau. Hoe hoger het opleidingsniveau, hoe groter het aandeel vrouwen in exportgerelateerde banen. In 2022 bestond 36,4 procent van de voltijdbanen ingevuld door hbo- en wo-opgeleiden uit vrouwen. Voor mbo-opgeleiden was dit aandeel lager, namelijk 28,7 procent, en nog lager bij mensen met alleen basisonderwijs of een vmbo-diploma, waar het aandeel van vrouwen 26,2 procent bedroeg.

Toon tabel3.4.3 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar opleidingsniveau en geslacht (1 000 vte)Verberg tabel3.4.3 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar opleidingsniveau en geslacht (1 000 vte)

3.4.3 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar opleidingsniveau en geslacht (1 000 vte)

opleiding	jaar	Vrouwen	Mannen
Hbo, wo	2022, Hbo, wo	253	442
Hbo, wo	2019, Hbo, wo	228	409
Hbo, wo	2015, Hbo, wo	195	349
Havo, vwo, mbo2-4	2022, Havo, vwo, mbo2-4	230	571
Havo, vwo, mbo2-4	2019, Havo, vwo, mbo2-4	225	549
Havo, vwo, mbo2-4	2015, Havo, vwo, mbo2-4	180	483
Basisonderwijs, vmbo, mbo1	2022, Basisonderwijs, vmbo, mbo1	75	212
Basisonderwijs, vmbo, mbo1	2019, Basisonderwijs, vmbo, mbo1	82	215
Basisonderwijs, vmbo, mbo1	2015, Basisonderwijs, vmbo, mbo1	77	196
Onbekend	2022, Onbekend	217	551
Onbekend	2019, Onbekend	190	545
Onbekend	2015, Onbekend	166	536

Wanneer we kijken naar het aandeel van exportgerelateerde banen binnen verschillende opleidingsniveaus in de totale arbeidsvraag (figuur 3.4.4), blijkt dat voltijdbanen op hbo- en wo-niveau (28 procent) iets minder vaak met export zijn verbonden dan voltijdbanen op mbo-niveau (30 procent) en basisonderwijs/vmbo-niveau (31 procent). De verschillen in deze aandelen zijn tussen 2015 en 2022 klein gebleven. Opmerkelijk is echter dat, onder werkende vrouwen met basisonderwijs of vmbo-diploma, het aandeel dat in exportgerelateerde banen werkt (donkergroen) enkele procentpunten hoger ligt dan bij vrouwen met hogere opleidingsniveaus.

Toon tabel3.4.4 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht en opleidingsniveau, 2022* (%)Verberg tabel3.4.4 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht en opleidingsniveau, 2022* (%)

3.4.4 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar geslacht en opleidingsniveau, 2022* (%)

Opleidingsniveau	Totaal	Hbo, wo	Havo, vwo, mbo 2-4	Basisonderwijs, vmbo, mbo 1	Onbekend
Totaal	31,3	28,2	30,2	31,3	36,4
Vrouwen	22,6	20,9	21,0	23,3	26,8
Mannen	37,8	35,2	36,7	35,8	42,4

Er zijn wel duidelijke verschillen per bedrijfstak en opleidingsniveau. In de dienstensector zijn bijvoorbeeld meer banen van hbo/wo-geschoolden (360 duizend vte) dan banen van mbo-geschoolden (339 duizend vte). Dit hoge aandeel van banen van hbo/wo-geschoolden in de dienstensector wordt gedreven door de export van de zakelijke dienstverlening, waar 38 procent van de voltijdbanen ingevuld worden door mensen op hbo/wo-niveau, zoals consultants of accountants, en door de sectoren informatie en communicatie (44 procent ingevuld door mensen met een hbo/wo-diploma, denk aan softwareontwikkelaars en data-analisten) en financiële dienstverlening (42 procent; denk aan risicomanagers en actuarissen).

In de industriële export zien we een ander patroon: hier zijn er juist meer voltijdbanen voor mensen met mbo-niveau (260 duizend vte) dan hbo/wo-geschoolden (205 duizend vte). Ook zien we dat er 19 duizend voltijdbanen voor mensen met basisonderwijs of een vmbo-niveau minder zijn in de industriële export vergeleken met de export van de dienstensector. Zoals aangetoond in paragraaf 3.2, zorgt de industrie daarnaast voor veel voltijdbanen elders in de keten, bijvoorbeeld via uitzendbureaus, terwijl bij diensten de banen meer rechtstreeks verbonden zijn aan de export. Dat kan de positieve correlatie verklaren tussen opleidingsniveau en het aandeel banen dat direct met de export samenhangt; 46 procent van de hbo/wo-geschoolde werkenden hadden in 2022 een voltijdbaan die direct gerelateerd is aan de export, tegenover 43 en 39 procent van respectievelijk de mensen met mbo- en basisonderwijs/vmbo-niveau.

In de sector ‘overig’, die met name de landbouw omvat, zijn mensen met een mbo-niveau oververtegenwoordigd bij de export. Van de voltijdbanen van mensen op mbo-niveau is in deze sector 61 procent direct verbonden aan de export, en in de landbouwsector is het aandeel mbo zelfs 70 procent.

Werkgelegenheid verbonden aan export naar leeftijd

In figuur 3.4.5 wordt de Nederlandse werkgelegenheid door de export onderverdeeld naar geslacht en zes leeftijdscategorieën. Opvallend is dat voor zowel mannen als vrouwen de werkgelegenheid voor de jongste (15–35 jaar) en oudste (55+ jaar) groepen aanzienlijk gestegen is met ongeveer 40 procent tussen 2015 en 2022, terwijl het aantal banen voor de middelste leeftijdscategorieën (35–55 jaar) vrijwel stabiel is gebleven. Bij oudere werknemers komt dit door de hogere pensioenleeftijd en de ervaring en expertise die ze kunnen bieden in exportgerichte bedrijven. Bij jongere werknemers komt dit door de verschuiving gaande van traditionele industrieën naar dienstensectoren die meer gericht zijn op export, zoals IT, consultancy, en logistieke diensten. Deze sectoren zijn voor jongere werknemers aantrekkelijk omdat ze naar verhouding beter opgeleid zijn, beter uitgerust zijn met digitale vaardigheden en kennis hebben van nieuwe technologieën. Daarnaast hebben jongere werknemers vaak lagere loonkosten en worden ze vaker aangenomen op flexibele contracten, wat aantrekkelijk kan zijn voor bedrijven die actief zijn in exportsectoren die met wisselende internationale vraag te maken hebben. Interessant is dat het aandeel vrouwen in exportgerelateerde banen afneemt naarmate de leeftijdscategorie ouder wordt: bij de jongste groep (15–25 jaar) is 37 procent van de exportgerelateerde banen van vrouwen, maar dit aandeel daalt naar 30 procent voor de groep van 35–55 jaar en verder naar 19 procent voor de oudste leeftijdsgroep (65+).

Toon tabel3.4.5 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar leeftijd en geslacht (dzd vte)Verberg tabel3.4.5 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar leeftijd en geslacht (dzd vte)

3.4.5 Werkgelegenheid verbonden aan export, naar leeftijd en geslacht (dzd vte)

Leeftijd/ jaar	Vrouwen	Mannen
15-25	.	.
2022	90	155
2015	66	124
25-35	.	.
2022	201	392
2015	149	330
35-45	.	.
2022	164	381
2015	151	366
45-55	.	.
2022	180	412
2015	160	441
55-65	.	.
2022	124	370
2015	86	274
65-plus	.	.
2022	15	66
2015	6	30

Als we kijken naar de exportafhankelijkheid per leeftijdsgroep, dan zijn de verschillen bescheiden. De jongste en oudste groepen zijn in het algemeen minder exportafhankelijk, omdat zij vaker in de dienstverlening werkzaam zijn – en in niet exportgerichte bedrijfstakken zoals de horeca en in de quartaire sector – wat met name zichtbaar is bij de vrouwen.

De gemiddelde oudere persoon die voor de export werkt, is naar verhouding vaker werkzaam bij de industriële sector en direct bij exporterende bedrijven. Jongeren tussen de 15 en 35 jaar hebben daarentegen een groter aandeel in exportgerelateerde banen binnen de dienstensector, waarbij 35 procent van alle exportgerelateerde banen in de dienstensector door jongeren wordt vervuld, tegenover 26 procent in de industrie. Banen van mensen in de leeftijdsgroep 15–35 jaar zijn bovengemiddeld vertegenwoordigd in de export van informatie en communicatie (39 procent) en in cultuur, recreatie en overige diensten (38 procent). Jongeren hebben vaker banen in de dienstensector en werken daardoor vaker bij toeleverende bedrijven, wat resulteert in een kleiner aandeel in banen die direct voortvloeien uit export (40 procent) vergeleken met mensen van 35 jaar en ouder, waarbij 45 à 46 procent direct aan de export is gekoppeld. Oudere werknemers en zelfstandigen zijn juist vaker actief in de industrie voor de export en hebben daardoor een groter aandeel in banen die direct verbonden zijn aan de export.

Werkenden van middelbare leeftijd (35–55 jaar) zijn relatief evenredig verdeeld over de verschillende exporterende sectoren, met het hoogste aandeel (49 procent) in de financiële dienstverlening. Personen ouder dan 55 jaar zijn iets meer betrokken bij de export in de landbouw, bosbouw en visserij (28 procent) en juist minder in informatie en communicatie (15 procent).

3.5Samenvatting en conclusie

In dit hoofdstuk hebben we eerst de vertegenwoordiging van de geslachten in exportgerelateerde banen en in verschillende exportstromen geanalyseerd. In 2022 werd 42,2 procent van de voltijdbanen in Nederland ingevuld door vrouwen, vergeleken met 30,4 procent van aan de export verbonden voltijdbanen. Dit impliceert een kloof tussen de geslachten van 11,8 procentpunten en komt doordat vrouwen vaker werken in bedrijfstakken die minder export gerelateerd zijn.

Vrouwen werken vooral indirect voor de export, vaak in dienstverlenende sectoren. Mannen domineren vooral bij technische beroepen en in de industrie. Een uitzondering hierop is de export van reisverkeer – denk bijvoorbeeld aan toerisme – waar een relatief hoger aandeel vrouwen betrokken is en dan vooral direct bij exporterende bedrijven. Daarnaast ontvingen vrouwen in 2022 38 procent van de totale loonsom verbonden aan exportgerelateerde banen van werknemers, terwijl het aandeel vrouwelijke voltijdbanen in de totale economie 42,9 procent bedroeg. Exportgerelateerde banen van vrouwen worden gemiddeld niet beter betaald dan andere banen van vrouwen in de gehele economie. Vrouwen ontvangen wel een loonpremie bij de directe export van exporterende bedrijven. Echter, vrouwen die werkzaam zijn bij toeleveranciers van exporteurs verdienen gemiddeld minder dan vrouwen die voor niet-exporteurs werken, zoals in de zorg of overheid.

We hebben vervolgens de werkgelegenheidsontwikkeling voor mannen en vrouwen nader onderzocht en gekeken naar de specifieke factoren die veranderingen in de werkgelegenheid door de export beïnvloeden. Hierbij is bijvoorbeeld onderzocht of de groei in werkgelegenheid bij mannen en vrouwen vooral te danken is aan een toenemende vraag naar Nederlandse producten in het buitenland, of dat veranderingen in productietechniek deze groei hebben bevorderd. Daarnaast hebben we de ontwikkeling van specifieke beroepen voor zowel mannen als vrouwen geanalyseerd en onderzocht welke factoren bijdragen aan de groei van deze beroepen door export. Uit het onderzoek blijkt dat de sterke toename van de export de belangrijkste drijfveer is achter de werkgelegenheidsgroei voor zowel mannen als vrouwen. Voor mannen is de export van zowel goederen als diensten een belangrijke motor achter de werkgelegenheidsgroei, terwijl voor vrouwen met name de export van diensten de grootste drijvende kracht is. Er lijken in de afgelopen jaren inspanningen te zijn geleverd om de participatie van vrouwen in exportgerelateerde beroepen te vergroten, wat blijkt uit het positieve effect van de verandering van arbeidsintensiteit van vrouwen op de werkgelegenheid in diverse beroepen, waaronder ICT-beroepen (meer dan een verdubbeling tussen 2015 en 2022), technische beroepen (meer dan 50 procent groei), managementfuncties, transport en logistieke beroepen en overige dienstverlenende beroepen. Daarentegen heeft de verandering van arbeidsintensiteit van mannen over de jaren heen in bijna alle beroepen een negatief effect gehad op hun werkgelegenheid, met uitzondering van de ICT-beroepen.

Deze bevindingen suggereren dat het vanuit beleidsmatig oogpunt belangrijk is om eerst te begrijpen naar welke beroepen of vaardigheden van de Nederlandse arbeidsmarkt in het buitenland veel vraag naar is, omdat deze beroepen kansen bieden om werkgelegenheid verder te stimuleren voor zowel mannen als vrouwen. Dit zou ook kunnen impliceren dat het momenteel zinvol zou zijn om te investeren in de juiste vaardigheden, zoals digitale en technische vaardigheden, en om de groei van beroepen waar veel vraag naar is, zoals ICT- en technische beroepen, te stimuleren. Dit stelt Nederland in staat om beter in te spelen op de behoeften van buitenlandse markten en te profiteren van economische groei elders. Daarnaast, in een tijd van verregaande digitalisering, is het nuttig om de mogelijkheid te bieden om de nodige vaardigheden te leren, bijvoorbeeld via omscholing of door beleidsinstrumenten in te zetten die de juiste opleiding stimuleren. Het UWV signaleert bijvoorbeeld dat er in Nederland al een aantal jaar een groot tekort is aan ICT- en technische beroepen (UWV, 2023b; 2023c). Zo worden technische beroepen binnen de industrie momenteel vaak ingevuld door een vergrijzende groep, terwijl de sector tegelijkertijd moeite heeft om deze posities met jongere werkenden in te vullen (UWV, 2023c).

3.6Literatuur

Open literatuurlijst