Staldieren

De stikstof- en fosfaatexcretie van varkens was in 2021 lager dan in 2020 door een daling van het aantal vleesvarkens en zeugen.

4.1Krachtvoer

Het voer voor staldieren kan bestaan uit mengvoer, enkelvoudige krachtvoergrondstoffen en, voor sommige diercategorieën, vochtrijke bijproducten. In de toegepaste kengetallen van het voerverbruik van staldieren wordt het verbruik uitgedrukt als verbruik van droog voer met een drogestofgehalte van ongeveer 87 procent. Voor de voersamenstelling wordt gebruikgemaakt van de afzet van mengvoer en enkelvoudig voer die voerleveranciers jaarlijks moeten rapporteren aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). In de geregistreerde voerleveringen zijn echter ook leveringen van vochtrijk voer opgenomen. Het drogestofgehalte van deze voeders kan niet uit de voerleveringen worden afgeleid maar ligt voor de meest verbruikte soorten tussen 10 en 30 procent. Door het ontbreken van informatie over het drogestofgehalte is het niet mogelijk om de samenstelling van leveringen van vochtrijk voer om te rekenen naar de samenstelling van droog voer zoals die in kengetallen over het voerverbruik worden toegepast. Leveringen van vochtrijk voer zijn daarom uit de RVO-bestanden verwijderd om de gemiddelde stikstof- en fosforgehalten van droog voer te kunnen berekenen. Het stikstofgehalte van het geleverde voer is hierbij gebruikt als indicatie van de levering van vochtrijk voer. Het verbruik en de samenstelling van vochtrijk voer bestemd voor varkens is afkomstig van de OPNV.

Bij pluimvee spelen vochtrijke voeders geen rol. Hierdoor is het mogelijk een gemiddelde samenstelling van het verstrekte voer te berekenen op basis van de geregistreerde leveringen van mengvoer en enkelvoudig voer. Een uitzondering hierop vormen de vleeskuikens vanwege het aandeel enkelvoudige tarwe in het rantsoen. Het aandeel enkelvoudige tarwe is in het Bedrijveninformatienet (BIN) van Wageningen Economic Research hoger dan in geregistreerde voerleveringen van RVO. De leveringen van akkerbouwer naar veehouder en het verbruik van tarwe van het eigen bedrijf zitten namelijk niet in de geregistreerde voerleveringen maar wel in het BIN. Om die reden is voor vleeskuikens uit de RVO-gegevens alleen de samenstelling van mengvoer berekend. Het verbruik van tarwe is gebaseerd op gegevens van Wageningen Economic Research. Van het kaliumgehalte in varkens- en pluimveemengvoer is geen jaarlijkse informatie beschikbaar. De samenstelling van het voer voor staldieren is weergegeven in Tabel 4.1.1.

	Stikstof (N)		Fosfor (P)
	2020	2021	2020	2021
Varkensvoer
Opfokzeugen en -beren1)	25,4	24,9	5,3	5,1
Zeugen1)	24,1	23,9	4,9	4,9
Beren1)	23,0	22,9	5,1	5,0
Vleesvarkens1)	24,3	24,1	4,5	4,3
Pluimveevoer
Vleeskuikenvoer2)	29,1	29,1	4,2	4,1
Opfokvoer voor vleeskuikenouderdieren	25,1	25,2	5,4	5,4
Foktoomvoer voor vleeskuikenouderdieren	22,7	22,7	4,5	4,3
Opfokvoer voor legrassen	27,4	27,6	5,6	5,5
Legvoer	26,1	26,0	4,9	4,7
Eendenvoer	25,4	25,7	5,3	5,1
Kalkoenenvoer	28,3	28,9	5,1	4,9
Konijnenvoer
Konijnenvoer	25,0	24,9	5,4	5,3

¹⁾Inclusief vochtrijk krachtvoer en enkelvoudig vervoederde grondstoffen.

²⁾Inclusief enkelvoudig vervoederde tarwe.

4.2Dierlijke productie

De vastlegging van mineralen in dierlijke producten is afhankelijk van het productieniveau van vlees en eieren en van de mineralengehalten van die producten. Het levend gewicht van staldieren wordt incidenteel aangepast. De mineralengehalten van dierlijke producten worden jaarlijks afgestemd op de forfaitaire waarden in de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet. Nieuwe gegevens over gehalten aan stikstof en fosfor in het levend gewicht van staldieren komen incidenteel beschikbaar. De samenstelling van dierlijke producten is weergegeven Tabel 4.2.1.

	Gewicht (Gew) (kg)	Stikstof (N) (g/kg)	Fosfor (P) (g/kg)	Kalium (K) (g/kg)	Bron [Gew] [N] [P] [K]
Varkens
Doodgeboren big	1,3	18,7	6,15	1,81	[1] [2] [2] [2]
Uitval biggen	2,8	23,1	5,36	2,64	[2] [2] [2] [2]
Big bij afleveren	26,2	24,8	5,32	2,42	[3] [2] [2] [2]
Vleesvarken	125	25,0	5,36	2,28	[3] [2] [2] [2]
Opfokzeug	145	24,9	5,78	2,25	[4] [2] [5] [2]
Fokzeug	230	25,0	5,35	2,08	[6] [7] [7] [2]
Fokbeer	325	25,0	5,35	2,04	[8] [7] [7] [2]
Kippen
Eendagskuiken - legsector	0,035	25,8	2,53	2,00	[8] [9] [9] [10]
Eendagskuiken - vleessector	0,042	25,8	2,53	2,40	[8] [9] [9] [10]
Witte leghen - ca. 18 weken	1,285	28,0	5,50	1,91	[8] [10] [7] [10]
Witte leghen - eindgewicht	1,600	28,0	5,60	1,85	[8] [10] [7] [10]
Middelzware leghen - ca. 18 weken	1,520	28,0	5,50	1,65	[8] [10] [7] [10]
Middelzware leghen - eindgewicht	1,700	28,0	5,60	1,85	[8] [10] [7] [10]
Moederdier van reguliere vleesrassen - ca. 20 weken	2,200	33,4	4,93	2,50	[11] [12] [12] [12]
Moederdier van trager groeiende vleesrassen - ca. 20 weken	1,350	33,4	4,93	2,50	[11] [12] [12] [12]
Moederdier van reguliere vleesrassen - eindgewicht	3,900	28,4	5,41	2,20	[6] [12] [12] [12]
Moederdier van trager groeiende vleesrassen - eindgewicht	2,200	28,4	5,41	2,20	[6] [12] [12] [12]
Vaderdier van vleesrassen - ca. 20 weken	3,000	34,5	5,46	2,50	[6] [12] [12] [12]
Vaderdier van vleesrassen - eindgewicht	4,800	35,4	5,68	2,50	[6] [12] [12] [12]
Vleeskuiken	2,471	28,3	4,40	2,40	[13] [15] [14] [12]
Eenden en kalkoenen
Eend - begingewicht	0,056	28,0	2,97	1,83	[16] [15] [15] [16]
Vleeseend	3,200	29,5	5,07	2,49	[6] [15] [15] [16]
Kalkoen - begingewicht	0,057	30,0	3,40	2,04	[7] [8] [7] [7]
Vleeskalkoen, hen	10,000	33,0	5,00	2,04	[6] [7] [7] [7]
Vleeskalkoen, haan	20,000	33,0	5,20	2,04	[6] [7] [7] [7]
Konijnen
Konijnen1)		28,3	5,19	2,00
Eieren
Legsector2)		18,5	1,70	1,20	[7][7][7]
Vleessector	0,062	19,3	1,90	1,20	[8] [12][12][12]

¹⁾Gemiddelde samenstelling van de dierlijke productie.

²⁾In de berekening van de vastlegging wordt gerekend met de totale omvang van de eierproductie in kg.

N.B. Het gewicht van dieren is het levend gewicht.

[1] Coppoolse et al. (1990).

[2] Jongbloed en Kemme (2002a).

[3] Agrovision kengetallen vleesvarkens en zeugen (jaarlijks).

[4] Evers et al. (2011).

[5] Jongbloed (2010).

[6] KWIN (2020).

[7] Jongbloed en Kemme (2002b).

[8] Jongbloed en Kemme (2005).

[9] Ipema en Jongbloed (2011).

[10] WPSA (1985).

[11] Groenestein (2017).

[12] Versteegh en Jongbloed (2000a).

[13] Bedrijveninformatienet (BIN). Wageningen Economic Research.

[14] Versteegh en Jongbloed (2000b).

[15] Tabellen mestbeleid.

[16] De Buisonjé et al. (2009).

4.3Mineralenexcretie

De excretiefactoren voor staldieren staan in Tabel 4.3.1. Voor vleesvarkens, zeugen, leghennen en vleeskuikens is de berekening van de excretiefactoren in deze paragraaf opgenomen.

	Stikstof (N)	Fosfaat (P2O5)	Kali (K2O)
Varkens
Vleesvarkens	11,6	4,1	8,2
Opfokzeugen en -beren	15,0	6,6	8,5
Gedekte zeugen, zeugen bij de biggen en overige fokzeugen1)	31,5	14,6	22,1
Opfokberen, 50 kg en meer	15,0	6,6	8,5
Dekrijpe beren	21,9	11,2	11,5
Pluimvee
Vleeskuikens	0,44	0,12	0,25
Ouderdieren van vleesrassen-opfok, jonger dan ca. 20 weken	0,36	0,21	0,17
Ouderdieren van vleesrassen-leg, ca. 20 weken en ouder	0,96	0,47	0,43
Leghennen-opfok, jonger dan ca. 18 weken	0,37	0,17	0,15
Leghennen-leg, ca. 18 weken en ouder	0,80	0,40	0,35
Vleeseenden	0,68	0,36	0,47
Kalkoenen	1,65	0,69	0,84
Konijnen
Konijnen (voedsters)2, 3)	8,0	4,2	8,5

¹⁾Inclusief excretie van biggen.

²⁾Inclusief excretie van vleeskonijnen.

³⁾Inclusief excretie van mannelijke dieren en opfokdieren.

N.B. De factoren gelden per bij de landbouwtelling geteld dier.

Varkens

De technische kengetallen van vleesvarkens en zeugen zijn gebaseerd op cijfers van Agrovision. De bij RVO geregistreerde leveringen van mengvoer en enkelvoudig voer in kilogrammen voer, stikstof en fosfor zijn gebruikt bij de bepaling van de mineralengehalten van droge voeders voor de onderscheiden categorieën varkens. Dit is gedaan door bedrijven waaraan varkensvoer is geleverd, te koppelen aan de gegevens in de Landbouwtelling. Vervolgens zijn de stikstof- en fosforgehalten van het voer voor een bepaalde categorie varkens zoals vleesvarkens of zeugen gebaseerd op de gemiddelde samenstelling van het geleverde voer aan bedrijven die alleen de betreffende categorie varkens houden. Deze werkwijze impliceert dat er bij de samenstelling geen onderscheid hoeft te worden gemaakt tussen verschillende typen voeders zoals startvoer, opfokvoer en afmestvoer bij vleesvarkens of tussen verschillende typen zeugenvoeders bij fokzeugen.

De uitgangspunten en de excretieberekening voor vleesvarkens zijn weergegeven in Tabel 4.3.2 en voor fokzeugen in Tabel 4.3.3. Hoewel het aantal dieren is afgenomen, werd er per dier wel meer voer verbruikt. Het hogere voerverbruik kan te maken hebben met de grondstoffensamenstelling van het mengvoer of een groter aandeel welzijnsvoer. Daarnaast speelt bij zeugen de toegenomen biggenproductie een rol.

	Eenheid		2020	2021
Voerverbruik
Startvoer	kg/dier.jaar		143	143
Vleesvarkensvoer	kg/dier.jaar		656	671
Vastlegging in vlees	kg/dier.jaar		315	321
Eindgewicht vleesvarken	kg		125	125
Gehalten vlees
Stikstof	g N/kg		25,1	25,1
Fosfor	g P/kg		5,4	5,4
Kalium	g K/kg		2,2	2,2
Opname
Stikstof	kg N/dier.jaar		19,4	19,6
Fosfor	kg P/dier.jaar		3,6	3,5
Kalium	kg K/dier.jaar		7,4	7,5
Vastlegging
Stikstof	kg N/dier.jaar		7,9	8,0
Fosfor	kg P/dier.jaar		1,7	1,7
Kalium	kg K/dier.jaar		0,7	0,7
Excretie
Stikstof	kg N/dier.jaar		11,5	11,6
Fosfaat1)	kg P2O5/dier.jaar		4,3	4,1
Kali2)	kg K2O/dier.jaar		8,0	8,2

¹⁾De omrekenfactor voor P in P₂O₅ is 2,29.

²⁾De omrekenfactor voor K in K₂O is 1,205.

	Eenheid		2020		2021
Voerverbruik
biggenvoer	kg/big			30		31
biggenvoer	kg/zeug.jaar			891		952
zeugenvoer	kg/zeug.jaar			1244		1267
Vastlegging zeug	kg/dier.jaar			37		37
Grootgebrachte biggen	aantal/zeug.jaar			30		31
Grootgebrachte biggen	kg/zeug.jaar			778		815
Uitval biggen	kg/zeug.jaar			13		15
Doodgeboren biggen	kg/zeug.jaar			3,3		3,4
Eindgewicht big	kg			25,8		26,2
Gehalte vastlegging zeug
stikstof	g N/kg			25,2		25,2
fosfor	g P/kg			4,6		4,6
kalium	g K/kg			1,8		1,8
Gehalte vastlegging grootgebrachte biggen
stikstof	g N/kg			24,8		24,8
fosfor	g P/kg			5,3		5,3
kalium	g K/kg			2,4		2,4
Gehalte vastlegging uitgevallen biggen
stikstof	g N/kg			23,1		23,1
fosfor	g P/kg			5,4		5,4
kalium	g K/kg			2,6		2,6
Gehalte vastlegging doodgeboren biggen
stikstof	g N/kg			18,7		18,7
fosfor	g P/kg			6,2		6,2
kalium	g K/kg			1,8		1,8
Opname
stikstof	kg N/dier.jaar			51,4		53,1
fosfor	kg P/dier.jaar			10,5		11,0
kalium	kg K/dier.jaar			19,4		20,4
Vastlegging
stikstof	kg N/dier.jaar			20,6		21,5
fosfor	kg P/dier.jaar			4,4		4,6
lalium	kg K/dier.jaar			2,0		2,1
Excretie
stikstof	kg N/dier.jaar			30,8		31,5
fosfaat1)	kg P2O5/dier.jaar			13,9		14,6
kali2)	kg K2O/dier.jaar			21,0		22,1

¹⁾De omrekenfactor voor P in P₂O₅ is 2,29.

²⁾De omrekenfactor voor K in K₂O is 1,205.

Pluimvee en konijnen

De technische kengetallen voor vleeskuikens en leghennen ouder dan circa 18 weken worden jaarlijks geactualiseerd op basis van de deeladministraties leghennen en vleeskuikens in het Bedrijveninformatienet (BIN) van Wageningen Economic Research. Bij de bepaling van de mineralengehalten van kippenvoer voor de onderscheiden categorieën kippen zijn de bedrijven waaraan kippenvoer is geleverd, gekoppeld aan de gegevens in de Landbouwtelling. De samenstelling van het voer voor een bepaalde pluimveecategorie is gebaseerd op de gemiddelde samenstelling van het voer dat geleverd is aan bedrijven die uitsluitend de betreffende pluimveecategorie houden. Op deze manier is de samenstelling bepaald van leghennenvoer, vleeskuikenvoer en voer voor vleeskuikenouderdieren. Voor eenden, kalkoenen en konijnen komen de voercategorieën in de overzichten van RVO overeen met de diercategorieën in de Landbouwtelling. Een nadere uitsplitsing van deze voercategorieën zoals bij varkens en kippen is dus niet nodig.

De uitgangspunten en de excretieberekening voor vleeskuikens zijn weergegeven in Tabel 4.3.4.en voor leghennen in Tabel 4.3.5.

	Eenheid		2020	2021
Vleeskuiken
verbruik voer	kg/dier.jaar		34,4	35,4
groei	gram/dier.dag		56,5	56,8
vastlegging	kg/dier.jaar		20,6	20,7
Gehalte vastlegging dier
stikstof	g N/kg		28,3	28,3
fosfor	g P/kg		4,4	4,4
kalium	g K/kg		2,4	2,4
Opname
stikstof	kg N/dier.jaar		1,00	1,03
fosfor	kg P/dier.jaar		0,14	0,14
kalium	kg K/dier.jaar		0,25	0,26
Vastlegging
stikstof	kg N/dier.jaar		0,58	0,59
fosfor	kg P/dier.jaar		0,09	0,09
lalium	kg K/dier.jaar		0,05	0,05
Excretie
stikstof	kg N/dier.jaar		0,41	0,44
fosfaat1)	kg P2O5/dier.jaar		0,12	0,12
kali2)	kg K2O/dier.jaar		0,24	0,25

¹⁾De omrekenfactor voor P in P₂O₅ is 2,29.

²⁾De omrekenfactor voor K in K₂O is 1,205.

	Eenheid		2020	2021
Verbruik legvoer	kg/dier.jaar		43,3	44,0
Groei leghen	gram/dier.dag		0,5	0,5
Vastlegging leghen	kg/dier.jaar		0,2	0,2
Eiproductie vanaf 20 weken	kg/dier.jaar		19,0	19,2
Eiproductie vanaf 18 weken	kg/dier.jaar		18,2	18,4
Gehalte vastlegging dier
stikstof	g N/kg		28,0	28,0
fosfor	g P/kg		6,1	6,1
kalium	g K/kg		2,1	2,1
Gehalte vastlegging eieren
stikstof	g N/kg		18,5	18,5
fosfor	g P/kg		1,7	1,7
kalium	g K/kg		1,2	1,2
Opname
stikstof	kg N/dier.jaar		1,129	1,146
fosfor	kg P/dier.jaar		0,211	0,208
kalium	kg K/dier.jaar		0,305	0,309
Vastlegging dier
stikstof	kg N/dier.jaar		0,006	0,006
fosfor	kg P/dier.jaar		0,001	0,001
kalium	kg K/dier.jaar		0,000	0,000
Vastlegging eieren
stikstof	kg N/dier.jaar		0,336	0,340
fosfor	kg P/dier.jaar		0,031	0,031
kalium	kg K/dier.jaar		0,022	0,022
Excretie
stikstof	kg N/dier.jaar		0,79	0,80
fosfaat1)	kg P2O5/dier.jaar		0,41	0,40
kali2)	kg K2O/dier.jaar		0,34	0,35

¹⁾De omrekenfactor voor P in P₂O₅ is 2,29.

²⁾De omrekenfactor voor K in K₂O is 1,205.

4.4Mestproductievolume

De hoeveelheid mest per dier is gedefinieerd als de hoeveelheid mest in kilogram die na enkele maanden bewaring aanwezig is in de stalopslag, inclusief voerresten, schoonmaakwater en vermorst drinkwater.

De mestproductiefactoren van staldieren worden periodiek geactualiseerd door de mestafvoer van grondloze bedrijven te vergelijken met het aantal dieren op het bedrijf. Voor de meeste categorieën staldieren is de mestproductiefactor geactualiseerd door de mestafvoer van grondloze bedrijven in 2019, 2020 en 2021 te vergelijken met het aantal dieren in die jaren. Een grondloos bedrijf zal in principe alle mest moeten afvoeren. Een bedrijf wordt als grondloos beschouwd als het meer dan 15 grootvee-eenheden per hectare heeft. De spreiding in de mestproductie per dier is doorgaans groot. Als de huidige mestproductiefactor buiten het 95% betrouwbaarheidsinterval valt van de berekende nieuwe waarde, wordt de nieuwe berekende waarde als mestproductiefactor overgenomen. Dit bleek alleen bij kalkoenen het geval. De mestproductiefactor van vleeskuikens is door Wageningen Livestock Research (WLR) geactualiseerd op basis van informatie uit het Bedrijveninformatienet (BIN) van Wageningen Economic Research en informatie van coöperatie DEP. Bij de berekening door WLR is uitgegaan van 6 weken productie en 1 week (15%) leegstand.

	Aantal waar­nemingen	Gemiddelde	95%-betrouw­baarheids­interval-minimum	95%-betrouw­baarheids­interval-maximum	Vorige waarde	Nieuw waarde
Vleesvarkens, 20 tot 50 kg en 50 kg en meer	531	1 028	958	1 098	1 000	1 000
Opfokzeugen en -beren					1 200	1 200
Gedekte zeugen, kraamzeugen en overige fokzeugen1)	151	4 751	4 374	5 127	4 500	4 500
Opfokberen, 50 kg en meer					1 200	1 200
Dekrijpe beren					3 200	3 200
Vleeskuikens2)	330	11,0	10,3	11,7	10,0	11,6
Ouderdieren van vleesrassen, jonger dan ca. 19 weken	51	8,6	7,2	10,0	8,2	8,2
Ouderdieren van vleesrassen, ca. 19 weken en ouder	135	21,5	14,0	29,1	20,00	20,0
Leghennen-opfok, jonger dan ca. 18 weken	71	12,3	3,1	21,5	6,5	6,5
Leghennen-leg, ca. 18 weken en ouder	331	25,9	13,7	38,1	17,5	17,5
Vleeseenden	21	49,0	36,7	61,4	45,00	45,0
Kalkoenen	14	58,7	47,8	69,5	45,00	60,0
Konijnen (voedsters)3)	25	381	304	457	377	377

¹⁾Inclusief excretie van biggen.

²⁾De nieuwe waarde is berekend door Wageningen Livestock Research met data van coöperatie DEP en van Wageningen Economic Research (Bedrijveninformatienet).

³⁾Excretie per voedster inclusief excretie van mannelijke dieren, vleeskonijnen en opfokkonijnen.

N.B. Varkensmest is dunne mest, pluimveemest is vaste mest.