Aandachtspunten en aanbevelingen voor 2025

De meetprogramma’s van het Netwerk Ecologische Monitoring worden waar nodig en mogelijk aangepast aan de veranderende informatiebehoefte en aan mogelijkheden die nieuwe veldwerk- determinatie- en analysetechnieken bieden. Daarnaast wordt steeds vaker gebruik gemaakt van NEM-gegevens door partijen met een informatiebehoefte die (nog) niet onder de NEM-meetdoelen valt. In dit hoofdstuk worden de voor aansturing van het NEM relevante ontwikkelingen en knelpunten benoemd en wordt aangegeven op welke punten het CBS, vanuit zijn positie als kwaliteitsborger van het NEM, aanpassing of bijsturing nodig acht. Tevens worden aanbevelingen en mogelijke oplossingen of oplossingsrichtingen gegeven. Achtereenvolgens wordt daarbij ingegaan op:

1. Actuele (beleids)ontwikkelingen en de mogelijke doorwerking daarvan in de meetdoelstellingen en meetprogramma’s en de aansturing van het NEM.
2. Knelpunten en aandachtspunten in de lopende meetprogramma’s.

5.1Ontwikkelingen in beleidsvragen en aansturing

Verbeterprogramma VHR monitoring

In december 2022 heeft de minister voor natuur en stikstof ingestemd met het uitwerken van een eerste voorstel voor de intensivering en verbetering van de huidige natuurmonitoring, te ontwikkelen in de periode 2023–2030. Het voorstel van de minister – aanvankelijk bekend onder de term ‘Businesscase Monitoring Programma Natuur’ – werd in 2023 operationeel onder de vlag ‘Verbeterprogramma VHR monitoring’. Het programma richt zich op noodzakelijke verbeteringen in de monitoring van natuur, die voortkomt uit informatiebehoeftes vanuit de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR), die in Nederland doorvertaald zijn in verschillende programma’s, zoals het Programma Natuur (PN), Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering (PSN) en voorheen het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG).

Het programma heeft drie doelen: (1) inzichtelijk maken welke natuurherstelmaatregelen worden uitgevoerd in, en rondom, natuurgebieden; (2) inzichtelijk maken of gewenste condities worden bereikt die nodig zijn voor de instandhoudingsdoelen van habitattypen en soorten uit de Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR); en (3) inzichtelijk maken of deze VHR-doelen worden bereikt op zowel landelijk als gebiedsniveau.

Als onderdeel van het derde doel heeft het CBS in 2023 de belangrijkste hiaten geïdentificeerd in de informatievoorziening die nodig is om te rapporteren over VHR-doelen. De grootste hiaten (op basis van NEM-data en NDFF-data) blijken te liggen op het niveau van trends en populatiegroottes van habitatrichtlijn-soorten in Natura 2000‑gebieden en karakteristieke soorten van habitattypen.

In een vervolgstudie heeft het CBS in 2024 de huidige data- en informatiebeschikbaarheid in kaart gebracht van soorten met een aanwijsstatus in Natura 2000‑gebieden en geschetst welke middelen nodig zijn voor een complete informatievoorziening in de toekomst. Dit is gedaan voor 24 soort-gebiedscombinaties, op basis waarvan een zo compleet mogelijk beeld is geschetst voor alle soort-gebiedscombinaties.noot1 In 2025 zal dit voor een aantal soortgroepen verder uitgewerkt en geconcretiseerd worden. De ervaringen opgedaan in het NEM en in diverse monitoringprojecten buiten het NEM zijn cruciaal om in deze vervolgfase in te zetten.

Europese verordening tot natuurherstel

Op Europees niveau werd in 2024 de Natuurherstelverordening bekrachtigd, welke nationale verplichtingen omvat voor het herstel van biodiversiteit en ecosystemen. Deze verordening stelt bindende doelen op het gebied van natuurherstel en vereist van Nederland een (waarschijnlijk) substantiële intensivering van herstelmaatregelen in natuurgebieden. De natuurherstelverordening behelst meerdere verplichtingen, onder andere om maatregelen te nemen waarmee terrestrische en mariene ecosystemen in slechte conditie worden hersteld, en een inspanningsverplichting om verslechtering van goede ecosystemen te voorkomen. De staat van ecosystemen – met name in Natura 2000‑gebieden, maar ook daarbuiten – neemt dus een centrale rol in en het is goed denkbaar dat de monitoring van (karakteristieke) soorten om deze reden geïntensiveerd zal moeten worden. De natuurherstelverordening vereist daarnaast de monitoring van een breed spectrum aan aanvullende natuurindicatoren, o.a. van het agrarisch gebied (waaronder een graslandvlinder-indicator), het stedelijk gebied (waaronder het aandeel stedelijk groen), en bossen (waaronder een bosvogel-indicator). Daarnaast zijn er doelstellingen opgenomen over de trend van bestuivers. De Europese Commissie komt in de loop van 2025 met aanvullende instructies hoe de monitoring van bestuivers dient plaats te vinden, maar op basis van een omvangrijk advies uit 2021noot2 valt op te maken dat het waarschijnlijk zal gaan om aantalsmonitoring van wilde bijen, dagvlinders en zweefvliegen. Mogelijk komen daar ook nachtvlinders nog bij. Voor dagvlinders, nachtvlinders en hommels heeft Nederland reeds meetnetten ingericht, al is niet bekend of deze als zodanig ingezet kunnen worden of dienen te worden uitgebreid. Voor zweefvliegen en solitaire wilde bijen is nog geen landelijke monitoring ingericht.

Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework (GBF)

Eind 2022 werd tijdens de 15^e bijeenkomst van de Conference of Parties (COP15) het Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework (KMGBF) aangenomen. Het KMGBF bevat 23 doelen die zich samen richten op het stoppen van het wereldwijde biodiversiteitsverlies. Naast het stoppen van biodiversiteitsverlies zelf richt het akkoord zich ook op het veiligstellen van de diensten van de natuur voor de mens (ecosysteemdiensten), het eerlijk verdelen van de vruchten van biodiversiteit, en de financiering die nodig is om de doelen te halen.

In het monitoringdeel van het KMGBF is een uitgebreide lijst van indicatoren opgenomen waar Nederland over zal moeten gaan rapporteren.noot3 Op deze lijst staan verschillende indicatoren die door het CBS worden geproduceerd, zoals de Rode Lijst Index (Headline indicator A3), de Living Planet Index (Goals A en B; targets 2, 4, 9, 21), een vogelindicator, en diverse andere natuurindicatoren.

Voor de Rode Lijst Index geldt echter dat de IUCN systematiek moet worden gevolgd, en op die manier heeft CBS de RLI nog niet eerder berekend. Verder is er voor het mariene deel van Nederland (zee en kustzone) nog geen Living Planet Index ontwikkeld. Het advies is om beide indicatoren te laten ontwikkelen.

Overige beleidsontwikkelingen

Naast bovenstaande zaken zijn er andere ontwikkelingen die gevolgen kunnen hebben voor het NEM-meetnet, zoals de energietransitie (verplichting tot onderzoek naar vleermuizen bij isolatiemaatregelen), de uitvoering van natuurbeleid door provincies (waardoor meer behoefte is aan provinciale trends), het jachtverbod op haas en konijn (waardoor in concreto meer behoefte is aan provinciale trends over haas en konijn), de ontwikkeling van het concept ‘basiskwaliteit natuur’ (waardoor behoefte kan ontstaan naar de trends van algemene soorten buiten natuurgebieden, die nog niet goed door het NEM gevolgd worden) en de ontwikkeling van innovatieve waarneemtechnieken. Zodra deze zaken zich concreet ontwikkelen zal het CBS hier in een volgende kwaliteitsrapportage uitgebreid bij stil staan.

5.2Aandachtspunten bij de meetprogramma’s

De huidige meetprogramma’s en de verwerking van de gegevens daarvan verloopt over het algemeen zonder veel problemen. Er zijn echter ook nog enkele knelpunten die hieronder worden aangegeven.

Provinciale monitoring onderbrengen in het NEM

Er lopen buiten het NEM om diverse onderzoeksprojecten door of in opdracht van provincies (en soms ook gemeentes), waarmee ook landelijke informatievragen kunnen worden bediend. Het betreft bijvoorbeeld monitoring van de meervleermuis, Noordse woelmuis en diverse zoetwatervissoorten in Natura 2000‑gebieden. Een ander voorbeeld betreft de gestandaardiseerde monitoring van vleermuizen in het urbane gebied: in verschillende provincies is VleerMUS nu een voorgeschreven monitoringsverplichting in ontheffingen en Omgevingsvergunningen, en ontstaat er behoefte aan provinciale (en zelfs gemeentelijke) trends van vleermuizen.

In 2021 was al het voornemen om een aantal van dergelijke onderzoeken in het NEM onder te brengen, maar tot op heden is daarover geen besluit genomen. Incidenteel adviseert het CBS al wel over deze onderzoeken en/of voert berekeningen daarvoor uit. In het takenpakket van het CBS is dit echter niet goed ondergebracht en het vertroebelt ook het overzicht over het NEM, mede omdat de provinciale onderzoeken niet altijd een zelfde opzet hebben en ook niet altijd dezelfde methoden volgen. Opname in het NEM zal waarschijnlijk een leiden tot betere afstemming en de inzet van het CBS waarborgen.

Ontheffingen op de Wet Natuurbescherming

Bij verschillende partners in het NEM consortium, waaronder Sovon, RAVON, de Zoogdiervereniging en EIS, is een knelpunt dat de voor een deel van de tellingen benodigde ontheffingen op de Wet Natuurbescherming veel tijd en geld kosten en ergernis opleveren. Deze ontheffingen dienen in principe afzonderlijk via de twaalf provincies te worden geregeld, waarbij iedere provincie andere eisen en voorwaarden kan stellen en provinciale legeskosten in rekening brengt. Deze eisen, voorwaarden en legeskosten verschillen ook daadwerkelijk per provincie, terwijl de monitoring landelijk gezien zoveel mogelijk uniform zou moeten zijn. Een betere onderlinge afstemming zou al helpen, maar het instellen van één loket hiervoor is zeer aan te bevelen.

ICT-voorzieningen en innovaties

In toenemende mate speelt dat invoerportals verouderen en de roep om vernieuwde infrastructuur toeneemt. Met name mobiele invoer in het veld wordt steeds belangrijker. Dit wordt ook gezien als middel in de binding van (nieuwe) vrijwilligers. De vraag om extra financiering voor vernieuwing vanuit de meetprogramma’s neemt toe. De afgelopen paar jaar is binnen een aantal meetprogramma’s ingezet op de ontwikkeling van invoerapps of mobiele invoer in portals. Behalve onderhoud aan portals dienen ook deze tools onderhouden en met grote regelmaat te worden geüpdatet.

Soortendatabase

Bij het CBS, bij de partners in het NEM-consortium en bij diverse andere organisaties is behoefte aan een actueel vervolg op het destijds voor het NEM gemaakte, maar verouderde ‘Biobase’. Biobase bevat lijsten van soorten uit vele soortgroepen met hun officiële huidige en vroegere naamgeving en indeling, een unieke (voor automatisering benodigde) soortnummering, beleids-statussen van de soorten en allerlei relevante soort-eigenschappen. Hoewel verouderd, wordt Biobase nog steeds gebruikt. Actualisatie ervan zou aanzienlijk helpen bij het vereenvoudigen of uitbreiden van de toepassings­mogelijk­heden voor bijvoorbeeld het bepalen van de effecten van klimaat­verandering, de stikstof­belasting en andere milieucondities. Ook de invoerportals en -apps zijn gebaat bij eenduidige naamgeving en nummering.