Meetprogramma’s

In de volgende 17 subhoofdstukken wordt de kwaliteit van alle NEM meetprogramma’s voor verschillende soortgroepen en typen monitoring in tekst, tabellen en figuren aangegeven. Ook worden aanbevelingen gedaan voor eventuele verbeteringen.

7.1Vleermuizen

Algemeen

Alle in Nederland voorkomende vleermuissoorten hebben een beschermde status omdat zij vermeld worden in bijlage II en/of IV van de Europese Habitatrichtlijn. Vanwege hun verborgen levenswijze is het een lastig te volgen groep van soorten. Binnen het meetprogramma vleermuizen, bestaande uit drie meetonderdelen, worden voor twaalf van de zeventien in Nederland voorkomende soorten trends in aantal bepaald. Zeven soorten worden gevolgd middels tellingen in winterslaap-verblijven (Wintertellingen Vleermuizen). Twee soorten worden gevolgd met tellingen in zomerverblijven (Zoldertellingen Vleermuizen) en vier soorten worden gevolgd middels het meetonderdeel Vleermuis Transecttellingen.

Uitsluitend op verspreiding gericht onderzoek van vleermuizen vindt binnen het NEM niet plaats, maar binnen de lopende meetonderdelen voor aantalsmonitoring is het verzamelen van verspreidingsinformatie wel één van de doelen. Dit levert aanvullende verspreidingsgegevens op, óók voor andere soorten en aanvullende locaties. Daarnaast dragen ook waarnemingen van vleermuizen uit andere bronnen dan het NEM-meetprogramma bij aan de kennis over verspreiding. Dit betreft onder meer uitvliegtellingen, onderzoek naar vliegroutes, zwerm- en trekgedrag en incidentele waarnemingen.

Voor alle meetonderdelen voor vleermuizen geldt:

Coördinatie: Zoogdiervereniging (ZV).

Uitvoering: Vrijwilligers, ZV, CBS.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV.

7.1.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterk sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends van soorten
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: verspreiding van soorten
Matig sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: trends in gezamenlijke HR-/VR-gebieden
  Natura 2000: trends voor de gezamenlijke Natura 2000-gebieden
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Rode Lijsten: Rode Lijst-status van soorten
Niet sturende meetdoelen
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  Eurobats: landelijke trend
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.
  Stadsnatuur: landelijke trends

Gegevens

Wintertellingen Vleermuizen

Voor mensen toegankelijke winterverblijfplaatsen van vleermuizen zoals mergelgroeven, kelders, bunkers en forten worden in de winter eenmalig bezocht, waarbij de aangetroffen soorten worden gedetermineerd en geteld. Met deze telling is de trend in aantal te volgen van de zeven soorten die voornamelijk in dergelijke verblijven hun winterslaap houden. Soorten die voornamelijk in lastig te tellen en ontoegankelijke verblijfplaatsen overwinteren (boomholten en spouwmuren e.d.), worden in dit meetprogramma onvoldoende aangetroffen om daarvan de trends in aantal te kunnen volgen.

Zoldertellingen Vleermuizen

De grijze grootoorvleermuis en de ingekorven vleermuis zijn zeldzame soorten die alleen in de drie zuidelijke provincies voorkomen. In de zomer hebben ze een voorkeur voor verblijven op zolders van kerken, kloosters en vergelijkbare gebouwen. Door jaarlijkse tellingen op deze zolders én op locaties waar deze soorten nieuw verschijnen is de trend van de grijze grootoorvleermuis en de ingekorven vleermuis te volgen. Daarnaast worden in het hele land ieder jaar veel (andere) kerkzolders onderzocht op het voorkomen van vleermuizen om voor alle soorten verspreidingsinformatie te verzamelen en om eventuele uitbreiding van het verspreidingsgebied van grijze grootoorvleermuis en ingekorven vleermuis te kunnen detecteren.

Vleermuis Transecttellingen

Van vier algemene soorten waarvan aantalstrends niet via de hiervoor beschreven tellingen in winterverblijven of (kerk)zolders kunnen worden verkregen, wordt de aantalsontwikkeling gevolgd door met batdetectoren vleermuisgeluiden op te nemen tijdens het rijden van vaste routes (per auto; voornamelijk in niet-stedelijk gebied). De geluidsopnamen worden gemaakt met een volautomatische batdetector, die tevens gps-coördinaten van de opnamen vastlegt. Met de geluidskarakteristieken van de opnames kunnen de soorten worden gedetermineerd en het aantal opnamen van een soort per gereden route binnen een kilometerhok is indicatief voor de populatiegrootte ter plekke. De locatiegegevens van de opnamen geven tevens informatie over de verspreiding van soorten.

Nadere informatie over de veldwerkmethoden is te vinden in veldwerkhandleidingen (zie Links).

Gegevensverwerking

Bij de verwerking van de gegevens wordt gecontroleerd op consistentie van de gegevens, volledigheid, betrouwbaarheid, representativiteit en mogelijke vertekening daardoor. Aantalsgegevens worden jaarlijks geanalyseerd, waarbij jaarcijfers en trends per soort in de meeste gevallen berekend worden met behulp van het statistisch programma R en specifiek het R-package 'rtrim'. Op beperkte schaal wordt ook met trefkansmodellen gewerkt. De belangrijkste jaarcijfers en trends worden gepubliceerd op het Compendium voor de Leefomgeving (zie Links). Trendgegevens van de wintertellingen zijn beschikbaar vanaf 1986 en van de zoldertellingen vanaf 1984. Het project Vleermuis Transecttellingen is gestart in 2013, maar 2015 wordt aangehouden als eerste jaar voor de analyses, vooral omdat er in 2013 en 2014 nog niet genoeg transecten werden gereden om representatief voor Nederland te kunnen zijn. Dit onderdeel leverde in 2020 voor het eerst de standaardoutput van de aantalstrendgegevens.

Soorten

Binnen de beschikbare meetprogramma’s kunnen niet alle Nederlandse vleermuissoorten worden gevolgd. De grote en kleine hoefijzerneus en de mopsvleermuis gelden als verdwenen uit Nederland, hoewel die laatste soort sinds de zomer van 2017 wordt waargenomen in Zeeuws Vlaanderen. Vijf andere soorten – Bechsteins vleermuis, bosvleermuis, Brandts vleermuis, kleine dwergvleermuis en tweekleurige vleermuis – zijn (zeer) zeldzaam in Nederland of zo lastig herkenbaar dat er geen geschikte methode is om aantalsontwikkeling of verspreiding ervan te kunnen volgen.

Het volledige overzicht van soorten, meetonderdelen en kwaliteit van de landelijke resultaten is weergegeven in tabel 7.1.2.

7.1.2Vleermuizen: kwaliteitsbeoordeling per soort

Type monitoring
Soort Beleids­status1) wintertelling zoldertelling transecttelling Kwaliteit trend NL Opmer­kingen
Baardvleermuis2) HR IV aantal     goed  
Bechsteins vleermuis3) HR II & IV         (zeer) zeldzaam
Bosvleermuis HR IV         (zeer) zeldzaam
Brandts vleermuis HR IV         (zeer) zeldzaam
Franjestaart HR IV aantal     goed  
             
Gewone dwergvleermuis HR IV     aantal & verspreiding goed  
Gewone grootoor­vleermuis4) HR IV aantal     goed  
Grijze grootoor­vleermuis HR IV   aantal   goed  
Grote hoefijzer­neus HR IV         verdwenen uit NL
Ingekorven vleermuis HR II & IV aantal aantal   goed  
             
Kleine dwerg­vleermuis HR IV         (zeer) zeldzaam
Kleine hoefijzerneus3) HR II & IV         verdwenen uit NL
Laatvlieger HR IV     aantal & verspreiding goed  
Mopsvleermuis3) HR II & IV         (zeer) zeldzaam
Meervleermuis HR II & IV aantal     goed  
             
Rosse vleermuis HR IV     aantal & verspreiding matig  
Ruige dwerg­vleermuis HR IV     aantal & verspreiding goed  
Tweekleurige vleermuis HR IV         (zeer) zeldzaam
Vale vleermuis HR II & IV aantal     goed  
Watervleermuis HR IV aantal     goed  

1)HR: Habitatrichtlijnsoort met nummer van Bijlage; RL: Rode Lijst-soort; TYP: Typische soort Habitatrichtlijn.

2)Bij tellingen inclusief enkele niet hiervan te onderscheiden Brandts vleermuizen.

3)HR II-soort waarvoor geen gebieden zijn aangewezen omdat de soort niet op de Nederlandse referentielijst staat.

4)In wintertellingen inclusief enkele grijze grootoorvleermuizen.

Natura 2000‑gebieden

Voor de meervleermuis, vale vleermuis en ingekorven vleermuis geldt dat Natura 2000-gebieden zijn aangewezen ter bescherming daarvan. Bij de meervleermuis betreft dit vooral Natura 2000-gebieden met een foerageerfunctie, en voor de ingekorven vleermuis is één Natura 2000-gebied aangewezen vanwege de functie als kraamverblijf (‘Abdij Lilbosch & voormalig klooster Maria-hoop’). Daarnaast zijn er een aantal Natura 2000-gebieden met o.a. mergelgroeven aangewezen vanwege de functie als winterverblijf. De aangewezen gebieden voor de vale vleermuis betreffen alleen groeves met een functie als winterverblijf. Een overzicht van de voor vleermuizen aangewezen Natura 2000-gebieden en de kwaliteit van de monitoring is aangegeven in tabel 7.1.3. De kwaliteit van de resultaten is beoordeeld op basis van de beschikbaarheid van telgegevens in de laatste 3 jaar en de mogelijkheid om met de beschikbare gegevens betrouwbare langjarige trends te berekenen.

7.1.3Beoordeling vleermuismonitoring per Natura 2000‑gebied

Aantal aangewezen HR soorten Aantal soorten niet goed Specificatie soorten niet goed
Natura 2000-gebied1)      
Abdij Lilbosch etc. (z) 1    
Alde Feanen (z) 1 1 Meervleermuis
Bemelerberg & Schiepersberg (w) 3 3 Ingekorven vleermuis, meervleermuis, vale vleermuis
Biesbosch (z) 1) 1 1 Meervleermuis
Botshol (z) 1 1 Meervleermuis
       
De Wieden (z) 1 1 Meervleermuis
Geuldal (w) 3    
Groote Wielen (z) 1 1 Meervleermuis
IJsselmeer (z) 1 1 Meervleermuis
Ilperveld etc. (z) 1 1 Meervleermuis
       
Kennemerland-Zuid (w) 1    
Markermeer & IJmeer (z) 1 1 Meervleermuis
Meijendel & Berkheide (w) 1    
Nieuwkoopse plassen etc. (z) 1 1 Meervleermuis
Oostelijke vechtplassen (z) 1 1 Meervleermuis
       
Oudegaasterbrekken etc. (z) 1 1 Meervleermuis
Polder Westzaan (z) 1 1 Meervleermuis
Rijntakken (z) 1 1 Meervleermuis
Rottige Meenthe & Brandemeer (z) 1 1 Meervleermuis
Savelsbos (w) 3 3 Ingekorven vleermuis, meervleermuis, vale vleermuis
       
Sint Pietersberg & Jekerdal (w) 3    
Veluwe (w) 1    
Veluwerandmeren (z) 1 1 Meervleermuis
Weerribben (z) 1 1 Meervleermuis
Wormer & Jisper veld (z) 1 1 Meervleermuis
       
Zwarte meer  (z) 1 1 Meervleermuis

1)(w) aangewezen i.v.m. overwinteringsverblijven; (z) aangewezen i.v.m. foerageerfunctie of zomerverblijven.

Voortgang 2020

De pandemie veroorzaakt door het virus SARS-CoV-2, die in 2020 woedde, heeft vooralsnog nauwelijks invloed gehad op de tellingen binnen de verschillende meetonderdelen.

Aantalsmonitoring

De meetprogramma’s voor aantalsmonitoring bevatten voldoende meetpunten om landelijk betrouwbare aantalstrends op te leveren voor twaalf soorten. Ook zijn er veel betrouwbare trendcijfers beschikbaar op gedetailleerder niveau, waaronder trends per provincie en trends per Natura 2000-gebied, hoewel niet alle gebieden even goed gerepresenteerd zijn in elk meetprogramma.

Bij de wintertellingen is het niet kunnen tellen van afgekeurde groeven met een slechte bouwkundige staat een al langer bestaand probleem. De Mijnbouwwet verbiedt het betreden van groeven ten behoeve van vleermuistellingen wanneer deze zijn afgekeurd vanwege een te slechte bouwkundige staat. In twee van de vier Natura 2000-gebieden met groeven in Limburg zijn daardoor geen of slechts enkele groeven waar geteld kan worden. Trendbepaling per gebied is in deze Natura 2000-gebieden daardoor ook niet of nauwelijks meer mogelijk (landelijke en provinciale trendberekeningen nog wél). Er zijn tot nu toe geen kosteneffectieve alternatieven voor deze tellingen, hoewel er vooronderzoek plaatsvindt aan het vangen van zwermende vleermuizen net buiten de groeven met behulp van mistnetten, om de verhouding van soorten ten opzichte van de overwinterende populaties te bepalen. Het goede nieuws is dat de provincie Limburg de afgelopen jaren een aantal afgekeurde groeves in het gebied Bemelerberg & Schiepersberg weer heeft verbeterd en dat de tellingen in deze groeves weer zijn opgestart. Voor het gebied Savelsbos blijft dit probleem echter bestaan. En mocht de aanbesteding van de keuring van groeves op Europees niveau gebeuren, zodat ook buitenlandse partijen meedingen, dan loopt dit proces mogelijk vertraging op.

Voor de zoldertellingen van de zeldzame ingekorven vleermuis geldt dat de representativiteit van de telpunten en tellingen een blijvend punt van aandacht is. Aangezien het dier zeldzaam is en geclusterd in slechts enkele verblijven voorkomt, dienen die zoveel mogelijk allemaal te worden geteld. Maar omdat de ingekorven vleermuis de laatste jaren ook is aangetroffen in andere, voorheen soms onbekende verblijven, is het mogelijk dat verblijven gemist worden en/of niet worden geteld binnen de voorgeschreven telperiode. Na overleg is in 2018 de trendberekening aangepast aan deze ‘ontclustering’, maar daarbij was het nog niet mogelijk om goede totaalschattingen van de getelde populatie te maken. Die verbeterde totaalschattingen zullen nog worden doorgevoerd in het inmiddels in gebruik genomen reken- en verwerkingssysteem RSwan.

Voor de transecttellingen geldt dat de gegevensverzameling nog altijd kort is (2013–2019; trendberekening 2015–2019). Zowel voor aantalstrends als voor verspreidingstrends zijn geschikte methoden gevonden en grotendeels doorgevoerd, maar de volledige automatisering van de gegevensverwerking en de statistische modellen voor de verspreidingstrends zijn nog steeds in ontwikkeling. Eerder kon er geen definitief besluit worden genomen over enkele details van de gegevensverwerking en kon de trendberekening nog niet volledig worden geautomatiseerd, maar in 2020 is een groot deel van de voorheen ontbrekende gegevens verkregen en de verwachting is dat de automatisering in 2021 zal worden afgerond, zodat reguliere jaarlijkse berekening van trends en indexen kan plaatsvinden.

Met gegevens van uitvliegtellingen van de meervleermuis zijn zomertrend-berekeningen uitgevoerd. De zomertrends van deze soort wijken enigszins af van de wintertrends, maar zijn wél op basis van voldoende meetpunten en meetjaren. Er wordt naar gestreefd om deze tellingen binnen het reguliere vleermuizen-meetprogramma op te nemen en daarbij gebruik te maken van het bestaande en daarop aangepaste portal van de zoldertellingen. De verwachting is dat dit in 2021 een echt NEM-meetprogramma gaat worden.

Er zijn in totaal 18 Natura 2000-gebieden met een foerageerfunctie aangewezen voor de meervleermuis, maar vooralsnog heeft monitoring in deze context nog niet plaatsgevonden op reguliere basis. Er zijn inmiddels wel pilots uitgevoerd om te bepalen welke methode en hoeveel meetpunten nodig zijn om in de toekomst de meetdoelen m.b.t. trends in Natura 2000-gebieden te kunnen halen. Het verdient aanbeveling om de methode van monitoring in alle gebieden zoveel mogelijk gelijk te trekken, opdat ook een landelijke trend zonder grote problemen kan worden bepaald.

Voor de wintertellingen, zoldertellingen en transecttellingen is een invoerportal beschikbaar. Bij de transecttellingen was het portal opgezet als een eenvoudig ‘upload’ portal en is gaandeweg de ontwikkeling van het meetprogramma niet voldoende geschikt gebleken om de gewenste meta-data (zoals GPX-gegevens van de gereden routes) te kunnen leveren en efficiënt de validatie van ingevoerde gegevens te ondersteunen. Ook wordt het gerealiseerde internetforum, waar deelnemers elkaar kunnen helpen met o.a. determinaties, erg weinig gebruikt. En omdat het meetprogramma van de uitbreidingsfase naar de consolidatiefase is overgegaan leven er andere wensen onder de deelnemers. Daarnaast bleek het upload-portal te verouderd te zijn om nog te kunnen beheren. Daarom wordt het portal herbouwd om aan bovenstaande drie voorwaarden te kunnen voldoen. Het nieuwe invoerportaal voor de transecttellingen zal naar verwachting in 2021 worden afgerond.

Het aantal meetpunten per meetprogramma is weergegeven in figuur 7.1.4 en de ligging van de meetpunten is weergegeven in de figuren 7.1.6 tot en met 7.1.8.

7.1.4 Aantal getelde meetpunten voor vleermuizen
jaren Aantal wintertellingen(x10) Aantal zoldertellingen Aantal VTT routes
'96 45,7 12 .
'97 53,1 11 .
'98 54,9 13 .
'99 60,9 17 .
'00 68,2 19 .
'01 75,3 19 .
'02 82,4 15 .
'03 83,4 17 .
'04 86,3 14 .
'05 105,2 22 .
'06 106,4 22 .
'07 109,6 40 .
'08 108,3 61 .
'09 111,6 42 .
'10 113,6 50 .
'11 124,5 56 .
'12 120,3 45 .
'13 123,5 69 13
'14 121,8 57 29
'15 129,4 58 41
'16 140,2 65 55
'17 135,9 72 61
'18 146,6 67 69
'19 154,3 65 85
20 153,3 . .

Verspreidingsmonitoring

Hoewel voor vleermuizen geen apart verspreidingsonderzoek wordt uitgevoerd, zijn er voor sommige soorten al veel verspreidingsgegevens beschikbaar, vooral uit de lopende projecten voor aantalsmonitoring. Het is inmiddels mogelijk om met de transecttellingen landelijke verspreidingstrends van vier soorten te bepalen, zij het nog maar over een korte periode. Een landsdekkend overzicht van de verspreiding op 10 x 10 km is echter niet mogelijk voor alle soorten, vooral vanwege het gebrek aan verspreidingsinformatie van een aantal zeldzame soorten en informatie over de kwaliteit van leefgebieden.

Op basis van de gegevens is in tabel 7.1.5 een overzicht gegeven van de stand van zaken voor de lopende rapportageperiode, waarvoor gegevens vanaf 2018 meetellen. Hieruit blijkt dat de gegevensvoorziening voor de gewone dwergvleermuis en laatvlieger het meest compleet is. Voor deze soorten is respectievelijk 85% en 69% van het potentiële verspreidingsgebied (10 x 10 km hokken) geïnventariseerd. Op basis van de huidige verspreidingsgegevens valt te verwachten dat voor zes soorten meer dan 75% van het potentieel leefgebied geactualiseerd kan worden, maar dat er minder dan 25% beschikbaar komt voor Bechsteins vleermuis, Brandts vleermuis, tweekleurige vleermuis en vale vleermuis. Ook voor de meervleermuis valt op basis van deze gegevens te verwachten dat over een periode van zes jaar voor minder dan 50% van het potentiële verspreidingsgebied voldoende gegevens beschikbaar zijn. Voor de ingekorven vleermuis en grijze grootoorvleermuis is het potentiële leefgebied klein genoeg om nog voldoende te worden geïnventariseerd binnen de huidige VHR-periode van zes jaar.

In verband met de energietransitie, en dan met name de na-isolatie van woningen en de bouw van windmolens, is gebleken dat er nog te weinig bekend is over de (negatieve) effecten hiervan op populaties vleermuizen, maar ook dat er in die context meer behoefte is aan schattingen van absolute populatiegroottes en aan meer informatie over stedelijk gebied, twee zaken waar de huidige NEM-meetprogramma’s niet in voorzien. Ook is er nog te weinig bekend over de verspreiding van veel soorten op een lager schaalniveau dan 10 x 10 km hokken, wat de inschatting van mogelijke effecten van de energietransitie en het nemen van de juiste mitigerende maatregelen voor vleermuizen bemoeilijkt.

7.1.5Stand van zaken verspreidingsinformatie vleermuizen

10 x 10 km-hokken Geactualiseerd na 3 jaar (10 x 10 km)
  aantal %
Soort    
Baardvleermuis 443 17
Bechsteins vleermuis 123 6
Bosvleermuis 319 19
Brandts vleermuis 198 3
Franjestaart 443 27
Gewone dwergvleermuis 466 85
Gewone grootoorvleermuis 448 54
Grijze grootoorvleermuis 94 21
Ingekorven vleermuis 47 19
Kleine dwergvleermuis 205 13
Laatvlieger 482 69
Meervleermuis 469 24
Rosse vleermuis 482 52
Ruige dwergvleermuis 484 56
Tweekleurige vleermuis 443 9
Vale vleermuis 121 7
Watervleermuis 482 40

Aandachtspunten

  • In verband met de afgesloten groeven alert zijn op geschikte alternatieven voor de huidige telmethode, zoals zwermonderzoek. Ook alert zijn op het opnieuw opstarten van tellingen indien groeven worden opgeknapt en weer toegankelijk worden (ZV & CBS & provincie Limburg).
  • Verder verbeteren van de analysemethode in CBS-analysesystemen voor ingekorven vleermuis (CBS).
  • Gericht zoeken naar tot dusver onbekende verblijven van ingekorven vleermuis (ZV).
  • Geschikt maken van het portal van de zoldertellingen voor uitvliegtellingen van de meervleermuis (ZV & BIJ12).
  • Bekijken in hoeverre het mogelijk is om bij de uitvliegtellingen ook tweekleurige vleermuis mee te nemen (ZV & CBS).
  • Vergelijken van de kwaliteit en betekenis van wintertrends en zomertrends van de meervleermuis (ZV & CBS).
  • Aanpassen van de portal voor transecttellingen ten behoeve van aanvulling van de gewenste geografische en eventuele andere gegevens en vrijwilligersmanagement (ZV).
  • Afspraken maken over reguliere levering van gegevens van transecttellingen (CBS & ZV), en verder automatiseren van verwerking en trendberekening (CBS).
  • Kansen en mogelijkheden benutten om betere informatie te verkrijgen m.b.t. verspreiding van vleermuizen (ZV & CBS).

Methode en links naar handleidingen: Website NEM.

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM.

Informatie over de Zoogdiervereniging: Website Zoogdiervereniging.

Trends per soort en graadmeters: Compendium voor de Leefomgeving.

De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van vleermuizen door middel van wintertellingen van 1986 tot en met 2020. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.
De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van vleermuizen door middel van zoldertellingen van 1984 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.
De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van vleermuizen door middel van transecttellingen van 2013 tot en met 2019. Per meetpunt is het transect als lijn ingetekend.

7.2Landzoogdieren

Algemeen

Onder de noemer landzoogdieren wordt in dit hoofdstuk het NEM-meetprogramma voor terrestrische zoogdieren besproken, met uitzondering van de vleermuizen. Vleermuizen worden apart in hoofdstuk 7.1 besproken. Zeezoogdieren vallen (nog) niet onder het NEM; waarschijnlijk is dit wel het geval vanaf de rapportageperiode over 2021. Voor verschillende beschermde inheemse zoogdiersoorten dienen de aantalsontwikkelingen en/of de ontwikkelingen in de verspreiding van de soorten te worden gevolgd. Op grond van Europese regelgeving omtrent invasieve exoten is ook informatie nodig over enkele niet-inheemse zoogdiersoorten.

Buiten de meetprogramma’s van het NEM om wordt voor enkele andere zoogdiersoorten nog aanvullende informatie verzameld. Dit betreft met name hamster, eikelmuis en wolf. De kwaliteit van de informatievoorziening voor die soorten wordt hier niet besproken.

Voor alle deelprogramma’s geldt:

Coördinatie: Zoogdiervereniging (ZV).

Uitvoering: Vrijwilligers, ZV, Sovon, CBS, duinbeheerders, waterschappen.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV.

7.2.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterk sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: verspreiding van soorten
  Habitatrichtlijn: landelijke trends van soorten van Bijlage V
Matig sturende meetdoelen
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: trends in gezamenlijke HR-/VR-gebieden
  Habitatrichtlijn: structuur & functie van habitattypen (o.a. Rode Lijst-status van typische soorten)
  Rode Lijsten: Rode Lijst-status van soorten
  Invasieve exoten: landelijke trends
Niet sturende meetdoelen
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  Schadesoorten: landelijke trends
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.

Soorten

In het meetprogramma zijn niet alle landzoogdieren opgenomen, maar ligt de nadruk op soorten met een vermelding op bijlage II, IV en V van de Habitatrichtlijn waarvoor geen monitoring buiten het NEM plaats vindt. Daarbij is aantalsmonitoring niet altijd mogelijk of zinvol vanwege de zeldzaamheid en/of de verborgen levenswijze van de soorten. Dat betekent niet persé dat er onvoldoende bekend is. Voor de nieuwkomer wolf geldt bijvoorbeeld dat het aantal aanwezige dieren ook zonder NEM-meetprogramma al voldoende gevolgd wordt. Naast de HR bijlage II, IV en V soorten zijn ook typische soorten van habitattypen (HR-bijlage I) opgenomen in het meetprogramma. Met het meetprogramma worden ook gegevens verzameld voor diverse soorten zonder beleidsstatus.

Het onderzoek naar invasieve exoten betreft 11 potentieel in Nederland voorkomende zoogdiersoorten van de Unielijst die recent door de EU is opgesteld en waarover de lidstaten geacht worden te rapporteren. Voor vijf van deze soorten is verspreidingsonderzoek opgezet. Dit betreft beverrat, muntjak, muskusrat, wasbeer en wasbeerhond. Monitoring van de andere 6 soorten wordt vooralsnog niet nodig geacht. De kwaliteit van het voor deze exoten opgestarte onderzoek wordt in dit rapport nog niet beoordeeld, enerzijds omdat drie van de vijf soorten nog maar sinds 2018 worden onderzocht en daardoor nog weinig data zijn verzameld en anderzijds omdat nog geen beoordelingsmethode is uitgewerkt.

Gegevens

Aantalsmonitoring

De aantalsmonitoring is gericht op het verkrijgen van trends in aantallen van de soorten die onder de hiervoor genoemde meetdoelen vallen. Binnen het meetprogramma landzoogdieren zijn er drie meetonderdelen voor aantalsmonitoring.

Dagactieve zoogdieren worden tegelijk met broedvogels geteld door vrijwilligers van Sovon in een deel van de telgebieden van het broedvogelmeetprogramma, onderdelen BMP (in buitengebieden) en MUS (stedelijk gebied). Dit betreft tellingen in ongeveer tweeduizend vaste meetlocaties van circa 50-200 hectare groot. Deze meetlocaties worden in het voorjaar meerdere keren bezocht. Voor konijn, haas, ree, vos, eekhoorn, egel en muskusrat resulteren deze tellingen in voldoende betrouwbare aantalstrends. Voor andere soorten zijn de gegevens alleen geschikt voor het in kaart brengen van de verspreiding.

Voor konijnen zijn er tevens tellingen in de duinen, uitgevoerd door terreinbeheerders. Tijdens inspectierondes in de avonduren in voor- en najaar worden vanuit de auto op circa 250 vaste routes konijnen geteld die zichtbaar zijn in het licht van de koplampen.

Voor de hazelmuis zijn er tellingen van de nestjes die deze dieren in de zomer en het najaar maken in de randen van structuurrijke bossen van Zuid-Limburg. Deze tellingen worden uitgevoerd door vrijwilligers van de Zoogdiervereniging in ruim 50 vaste bosrand-transecten. Daarmee wordt het gehele bekende verspreidingsgebied van deze soort geïnventariseerd.

Verspreidingsonderzoek

Het verspreidingsonderzoek is gericht op het vaststellen van trends in de aan- of afwezigheid van de soorten op km-hokniveau. Het actuele leefgebied van de HR soorten dient gerapporteerd te worden op het niveau van 10 x 10 km. Het vaststellen van de afwezigheid van een soort in een 10 x 10 km-hok is alleen mogelijk wanneer een gestandaardiseerd protocol is gevolgd.

Ook voor verspreidingsonderzoek zijn er drie meetonderdelen. De verspreiding van (spits)muizen wordt onderzocht met behulp van braakballen van uilen. Daarbij wordt vooral gebruik gemaakt van braakballen van kerkuilen, omdat deze in het gehele land voorkomen en geen duidelijke voorkeur vertonen voor bepaalde muizensoorten. Braakballen worden op een groot aantal locaties in het land door vrijwilligers van uilenwerkgroepen verzameld, waarna vrijwilligers van de Uilenwerkgroepen en/of Zoogdiervereniging deze pluizen en de in de braakballen aanwezige schedelresten tot op soort determineren.

Voor de verspreiding van de Noordse woelmuis zijn in de provincies Noord- en Zuid-Holland, Friesland en Zeeland woelmuizenkeutels verzameld, waarna op basis van DNA-onderzoek daaraan is bepaald of de keutels afkomstig zijn van de Noordse woelmuis. Dit onderzoek vindt jaarlijks plaats in Noord-Holland, Friesland en Zeeland in het kader van een provinciale monitoring gericht op de (verspreidings)trend in Natura 2000-gebieden. In Zuid-Holland wordt om de paar jaar de verspreiding in beeld gebracht. Voor de provincie Utrecht is een provinciale monitoring vergelijkbaar met Noord-Holland, Friesland en Zeeland in voorbereiding. Alleen in Brabant wordt geen monitoring met behulp van DNA-onderzoek naar de aanwezigheid van de soort uitgevoerd. Deze provinciale monitoring projecten maken overigens (nog) geen deel uit van het NEM.

De verspreiding van otter en bever wordt onderzocht door vrijwilligers van de otter- en beverwerkgroep CaLutra (onderdeel van de Zoogdiervereniging) in samenwerking met de waterschappen. Medewerkers van waterschappen geven eens per jaar de actuele verspreiding van de bever door aan de Zoogdiervereniging, en melden het ook als er voor het eerst in een gebied ottersporen (uitwerpselen e.d.) worden aangetroffen. Waarnemers van CaLutra onderzoeken vervolgens de locatie nader op de aanwezigheid van de otter.

De verspreiding van bunzing en boommarter wordt sinds 2016 onderzocht met behulp van cameravallen. De cameravallen worden steeds een aantal weken op potentieel voor deze soorten geschikte locaties geplaatst. Dankzij sensoren worden automatisch foto’s gemaakt van passerende dieren, niet alleen van bunzing en boommarter, maar ook van andere soorten. Ook alle overige waarnemingen uit de NDFF en eventuele andere data-bronnen worden gebruikt bij het bepalen van de verspreiding van deze soorten.

Nadere informatie over de veldwerkmethoden is te vinden in veldwerkhandleidingen (zie Links).

Onderzoek invasieve exoten

Op de Unielijst van invasieve exoten staan 11 zoogdiersoorten: muskusrat, beverrat, muntjak, wasbeer, wasbeerhond, de Indische mangoeste, rode neusbeer en de drie eekhoornsoorten Pallas’ eekhoorn, Amerikaanse voseekhoorn en Siberische grondeekhoorn. Deze soorten komen niet allemaal in Nederland voor. Het onderzoek is dan ook primair gericht op de vijf eerstgenoemde soorten, op basis van de verwachting dat het voor de overige zes soorten niet nodig is zolang de soorten niet voorkomen. Het onderzoek is met een pilot in 2018 gestart en wordt uitgevoerd in gebieden waar de kans op voorkomen van deze soorten het grootst is. Voor wasbeer en wasbeerhond worden cameravallen geplaatst, voor muntjak worden transecten gereden met warmtebeeldcamera’s en voor muskusrat en beverrat worden de vangsten door de waterschappen opgevraagd. Ook worden meldingen van deze soorten via Waarneming.nl en Telmee.nl in de gaten gehouden om eventuele nieuwe vindplaatsen te achterhalen. In het geval van de muskusrat, kunnen met de BMP-tellingen ook trends worden berekend.

Gegevensverwerking

Bij de verwerking van de gegevens wordt gecontroleerd op consistentie, volledigheid, betrouwbaarheid, representativiteit en mogelijke vertekening daardoor. Bij de dagactieve zoogdieren wordt gecorrigeerd voor mogelijke vertekening als gevolg van over- of onderbemonstering van bepaalde fysisch geografische regio’s.

Aantalsgegevens worden jaarlijks geanalyseerd, waarbij jaarcijfers en trends per soort berekend worden met behulp van het statistisch programma Trim/R-package 'rtrim'. De belangrijkste jaarcijfers en trends worden gepubliceerd op het Compendium voor de Leefomgeving (zie Links). Trendgegevens van de dagactieve zoogdieren zijn beschikbaar vanaf 1994 (vos, ree, egel, muskusrat), 1996 (eekhoorn) of 1997 (haas en konijn). Voor de duinkonijnen zijn er trends vanaf 1984 en voor de hazelmuis vanaf 1992.

Het verspreidingsonderzoek is gericht op het vaststellen van trends in de aan- of afwezigheid van de soorten op uurhok-niveau (5 x 5 km). Tevens worden de inventarisatiegegevens van de HR bijlage II & IV-soorten verwerkt tot verspreidingskaarten per HR-verslagperiode op 10 x 10 km-hokniveau. Ook voor invasieve exoten wordt gestreefd naar verspreidingskaarten op 10 x 10 km. Verspreidingstrends worden veelal berekend met behulp van occupancy-modellen, waarbij – voor zover mogelijk – rekening wordt gehouden met trefkansen en waarnemersinspanning. Dergelijke trends zijn beschikbaar voor twaalf soorten muizen, waaronder Noordse woelmuis, vanaf 1995, voor otter vanaf 2003 en voor de bever vanaf 1993. Voor bunzing en boommarter zijn nog geen verspreidingstrends beschikbaar. Voor Noordse woelmuis is de verwachting dat met eDNA-onderzoek over enige jaren verspreidingstrends mogelijk zijn.

7.2.2Zoogdieren: kwaliteitsbeoordeling per soort

Soort Beleidsstatus1) Type onderzoek2) Kwaliteit trend NL Opmerkingen
Bever HR II, IV, TYP VO goed geherintroduceerd
Boommarter HR V VO in ontwikkeling  
Bunzing HR V VO in ontwikkeling  
Dwergmuis TYP VO    
Eikelmuis3) TYP      
         
Euraziatische lynx3) HR II, IV     mogelijk incidenteel in NL
Grote bosmuis TYP VO goed  
Haas TYP AO & VO goed  
Hamster3) HR IV      
Hazelmuis HR IV, TYP AO goed  
         
Konijn TYP, S AO goed  
Noordse woelmuis HR II* & IV VO goed  
Otter4) HR II & IV VO goed geherintroduceerd
Waterspitsmuis TYP VO goed  
Wilde kat4) HR IV     zeer zeldzaam
         
Wisent3)4) HR II & IV     geherintroduceerd, maar alleen in gesloten gebied.
Wolf3)4) HR II, IV & V     zeer zeldzaam

1)HR: Habitatrichtlijnsoort met nummer van Bijlage; * = prioritaire soort; TYP: Typische soort Habitatrichtlijn; S = schadesoort.

2)AO = aantalsonderzoek, VO = verspreidingsonderzoek.

3)Niet in NEM opgenomen.

4)Voor deze soort zijn geen Natura 2000-gebieden aangewezen.

Natura 2000‑gebieden

Voor bever en Noordse woelmuis zijn Natura 2000‑gebieden aangewezen (18, respectievelijk 22 gebieden). Hiervoor kunnen (nog) geen trends per gebied worden bepaald.

Voortgang 2020

Gevolgen corona

De maatregelen ter beperking van de verspreiding van het coronavirus hebben op de monitoring van zoogdieren (met uitzondering van vleermuizen) vermoedelijk geen grote effecten. Het grootste deel van de monitoring vindt plaats door individuele waarnemers en in de buitenlucht. Voor dergelijke monitoring golden geen beperkingen. Voor de konijnenmonitoring door duinbeheerders waren die er echter wél, omdat die veelal door twee personen vanuit een auto wordt uitgevoerd. De effecten van de corona maatregelen worden echter pas goed zichtbaar in 2021, bij het aanleveren en verwerken van de gegevens.

Aantalsmonitoring

Alle meetprogramma’s voor aantalsmonitoring verlopen zonder noemenswaardige knelpunten. De meetprogramma’s bevatten voldoende meetpunten om betrouwbare landelijke aantalstrends te leveren van acht soorten landzoogdieren. Dit betreft hazelmuis, konijn, haas, vos, ree, eekhoorn, egel en muskusrat.

Behalve voor egel en muskusrat zijn naast betrouwbare landelijke trends ook diverse betrouwbare trends beschikbaar op een gedetailleerder niveau, waaronder trends per provincie. Voor de konijnen zijn er ook trends per duingebied. Aantalstrends voor bever en Noordse woelmuis in de Natura 2000‑gebieden zijn niet mogelijk.

Uit het MUS-onderdeel van de broedvogelmonitoring van Sovon zijn aanvullende zoogdiergegevens beschikbaar gekomen voor de stedelijke omgeving. Deze zijn met ingang van 2019 in de trendberekeningen meegenomen en leiden met name voor egel en konijn tot betere trendberekeningen. Ook zijn voor de egel aanvullende gegevens beschikbaar uit tuintellingen. Daarvan moet nog worden beoordeeld of die bruikbaar zijn bij de trendberekening.

7.2.3 Aantal getelde meetpunten voor landzoogdieren
Jaar Dagactieve zoogdieren Hazelmuizen Duinkonijnen
'95 235 10 158
'96 297 10 156
'97 283 7 162
'98 395 10 166
'99 362 12 143
'00 444 12 167
'01 326 38 165
'02 407 31 172
'03 438 11 164
'04 495 13 187
'05 478 25 209
'06 413 32 216
'07 402 39 216
'08 408 47 204
'09 518 41 216
'10 587 36 216
'11 775 41 215
'12 745 42 218
'13 782 50 218
'14 797 48 218
'15 963 43 218
'16 988 59 218
'17 1115 54 232
'18 1121 54 232
'19 1266 55 222

Verspreidingsonderzoek

Bij de meetprogramma’s voor verspreidingsonderzoek worden jaarlijks inmiddels in circa 500 kilometerhokken braakballen verzameld. Dit is voldoende voor berekening van betrouwbare landelijke verspreidingstrends van 12 soorten (spits)muizen: Noordse woelmuis (HR-II en IV), dwergmuis, waterspitsmuis, bosspitsmuis (spec.), dwergspitsmuis, huisspitsmuis, veldmuis, aardmuis, ondergrondse woelmuis, rosse woelmuis, bosmuis en grote bosmuis. Voor veel van deze soorten zijn ook betrouwbare provinciale verspreidingstrends beschikbaar. Aangezien zowel voor het verkrijgen als het verwerken van de braakballen vrijwilligers nodig zijn en pluizen veel tijd kost, zijn van de meest recente jaren altijd beperkt gegevens beschikbaar en is er een aanzienlijke nalevering van die jaren. In figuur 7.2.4. is het aantal bemonsterde kilometerhokken voor de meest recente jaren daarom beperkt en geeft de figuur voor die jaren geen goed beeld van de uiteindelijke beschikbaarheid van braakbaldata. De gegevens van 2020 zijn daarom ook nog niet gebruikt voor trendberekening.

Voor otter en bever worden voldoende gegevens verzameld voor het bepalen van een betrouwbare landelijke verspreidingstrend. Een punt van voortdurende aandacht in het overleg met waterschappen is dat, ondanks de afspraken over het doorgeven van ottergegevens, is gebleken dat muskusrattenvangers dat niet altijd doen. Mogelijk hangt dit samen met de door de terreinbeheerders op te leggen beperking van de mogelijke vangmiddelen bij aanwezigheid van otters. In 2020 hebben de drie noordoostelijke waterschappen besloten geen verspreidingsgegevens van bever (en otter) meer te leveren voor het NEM. Dit vanwege een rechtszaak die door justitie is aangespannen vanwege het gebruik van klemmen in bevergebieden. De Zoogdiervereniging heeft dit voor 2020 opgelost door vrijwilligers van CaLutra en terreinbeheerders te vragen aanvullingen op de verspreiding te geven. De rechtszaak is eind 2020 afgerond en de waterschappen zijn vrijgesproken. Verwacht wordt dat op termijn de drie waterschappen weer gaan deelnemen aan het NEM. Een ander punt van aandacht is dat vrijwilligers voor het doorgeven van ottergegevens aan de Zoogdiervereniging lang niet altijd het hiervoor beschikbare invoerportal gebruiken. Dit heeft tot gevolg dat niet altijd alle gewenste informatie geleverd wordt en details vaak moeten worden nagevraagd. In 2019 is het portal daarom gepromoot en het gebruik ervan gestimuleerd. Een voorstel voor aanpassing en gebruikersvriendelijker maken van het portal uit de post middelgroot onderhoud is in 2020 niet gehonoreerd. In 2021 wordt opnieuw een poging gedaan om hiervoor budget te vinden.

Voor bunzing en boommarter is het meetprogramma in 2016 gestart. Bij dit meetprogramma moeten grote aantallen foto’s verwerkt worden, wat gebeurt via een geautomatiseerd systeem voor fotoregistratie. Determinatie van op de foto’s vastgelegde dieren moet nog wel handmatig en is daardoor tijdrovend. Jaarlijks worden op deze wijze ongeveer 50–60 hokken van 5 x 5 km onderzocht. In 2020 werden de soorten 63 (bunzing), respectievelijk 252 keer (boommarter) aangetroffen. Kaarten van de voortgang van het verspreidingsonderzoek van de HR-soorten zijn in bijlage 2 opgenomen. Met name voor boommarter zijn inmiddels voldoende gegevens voorhanden om zicht te krijgen op de mogelijkheden om trends te kunnen bepalen. Hoewel het voornemen was om dat in 2020 te doen (door CBS), is daar nog weinig van terecht gekomen. In 2021 komt het opnieuw in de planning.

De voortgang van het in kaart brengen van de verspreidingsgebieden van de HR bijlage II, IV & V-soorten op 10 x 10 km niveau is weergegeven in tabel 7.2.5 en in de figuren in bijlage 2. Voor bever en hazelmuis is het potentiele leefgebied voor de eerstvolgende HR rapportage (in 2024) al compleet onderzocht. Ook voor de boommarter, bunzing en otter is al 70–81% van het potentieel verspreidingsgebied geïnventariseerd. Voor de Noordse woelmuis blijft het onderzoek nog wat achter en is na 2 jaar 57% van het leefgebied onderzocht. Voor alle soorten lijkt dit voldoende om na zes jaar een goed beeld van de verspreiding te verkrijgen. Ondanks dat voor bever en Noordse woelmuis Natura 2000‑gebieden zijn aangewezen, worden daarvoor (nog) geen trends per gebied bepaald. De Noordse woelmuis wordt onvoldoende in braakballen aangetroffen om op grond daarvan trends per Natura 2000‑gebied te bepalen. Ook het eDNA onderzoek levert vooralsnog van te weinig jaren gegevens om trendberekening voor de gezamenlijke en/of afzonderlijke Natura 2000‑gebieden mogelijk te maken. Te verwachten valt dat dit op den duur wel mogelijk wordt in de provincies met een langjarig monitoringsprogramma (Friesland, Noord-Holland, Zeeland en op termijn Utrecht).

Van enkele zoogdieren zijn ook nog geen goede schattingen van landelijke trends in verspreiding of aantal voorhanden om de Rode Lijst-status te bepalen. Dit geldt met name voor de (kleine) marterachtigen, omdat daarvoor nog geen goede (wetenschappelijk verantwoorde) monitoringsmethodiek bekend is.

7.2.4 Aantal bemonsterde kilometerhokken voor muizen
jaren Verspreidingsonderzoek muizen
'90 40
'91 48
'92 49
'93 68
'94 200
'95 152
'96 240
'97 239
'98 314
'99 339
'00 307
'01 412
'02 319
'03 455
'04 486
'05 453
'06 522
'07 364
'08 487
'09 522
'10 455
'11 453
'12 508
'13 428
'14 529
'15 554
'16 443
'17 495
'18 337
'19 324
'20 97
Laatste 3 jaar nog niet volledig i.v.m. lange verwerkingstijd en nalevering

7.2.5Voortgang verspreidingsonderzoek zoogdieren

10 x 10 km-hokken Geactualiseerd na 3 jaar (10 x 10 km)
Soort aantal %
Bever 429 100
Boommarter 329 71
Bunzing 436 82
Hazelmuis 4 100
Noordse woelmuis 82 57
Otter 223 70

Aandachtspunten

  • (Verder) ontwikkelen van methoden voor het bepalen van verspreidingstrends van boommarter en bunzing (CBS & ZV).
  • Stimuleren van het gebruik van het otterportaal voor opgave van ottergegevens en verbeteren en gebruiksvriendelijker maken van dit portaal (ZV).
  • Zorgen voor overleg met waterschappen en muskusrattenbestrijders om de continuiteit van levering van ottergegevens te borgen (ZV).
  • Onderzoeken of van bever en Noordse woelmuis verspreidingstrends per Natura 2000‑gebied mogelijk zijn (CBS en ZV).
  • Onderzoeken of provinciale DNA onderzoeken aan Noordse woelmuis deel kunnen uitmaken van het NEM (provincies).

Methode en links naar handleidingen Website NEM.

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM.

Informatie over Zoogdiervereniging: Website Zoogdiervereniging.

Informatie over Sovon: Website Sovon.

De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van dagactieve zoogdieren van 1994 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.
De kaart toont de ligging van de meetpunten in de duinen in Nederland van de aantalsmonitoring van konijnen van 1984 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.
De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van hazelmuizen van 1986 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.

7.3Broedvogels en ANLb-wintervogels

Algemeen

Op grond van de Europese Vogelrichtlijn geldt een beschermde status voor alle inheemse broedvogels en is informatie nodig over de populatiegrootte, trends en verspreiding van de soorten, zowel op landelijk niveau als op het niveau van Natura 2000‑gebieden. Ook is informatie nodig over het voorkomen van invasieve exotische vogelsoorten die vermeld staan op de ‘Unielijst’.

De populatiegrootte en -trends van de broedvogels worden gevolgd via diverse deelprojecten voor aantalsmonitoring. Het NEM voorziet niet in afzonderlijk verspreidingsonderzoek voor broedvogels en er wordt ook niet actief gestuurd op het verkrijgen van verspreidingsinformatie. Daar staat tegenover dat het meetprogramma voor aantalsmonitoring al een goed beeld van de verspreiding levert. Dit beeld wordt bovendien aangevuld door de in 2018 verschenen Vogelatlas en het daarop aansluitende live-atlas werk.

In dit hoofdstuk wordt ook ingegaan op het gebruik van wintertellingen van niet-broedvogels in het kader van het agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb).

Voor alle projecten geldt:

Coördinatie: Sovon Vogelonderzoek Nederland.

Uitvoering: Vrijwilligers, Sovon, CBS, Rijkswaterstaat WVL, provincies, terreinbeherende organisaties.

Opdrachtgevers: Ministerie van LNV, Ministerie van IenW (Rijkswaterstaat WVL), provincies.

7.3.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterk sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke verspreiding van soorten
  Trilateral Monitoring and Assessment Program: trends van vogels in het Waddengebied
  Farmland Bird Index: landelijke trends van boerenlandvogels
  Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer: landelijk trends
  OSPAR Commission: landelijke trends
  Aviaire Influenza: landelijke trend en landelijke verspreiding
Matig sturende meetdoelen
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: trends in gezamenlijke HR-/VR-gebieden
  Habitatrichtlijn: structuur & functie van habitattypen (o.a. Rode Lijst-status van typische soorten)
  Invasieve exoten: landelijke trends
  Rode Lijsten: Rode Lijst-status van soorten
Niet sturende meetdoelen
  Ramsar (wetlands): trends per Ramsargebied
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  Schadesoorten: landelijke trends
  Kwaliteit van het agrarisch gebied: landelijke trends
  Kwaliteit hoofdwatersystemen: trends van vogels
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.
  Stadsnatuur: landelijke trends

Soorten

Aangezien alle inheemse broedvogels beschermd zijn en er over al deze soorten informatie verzameld wordt, zijn ze ook allemaal opgenomen in het meetprogramma broedvogels. Naast de inheemse soorten zijn bovendien enkele exoten opgenomen. Op de ‘Unielijst’ van te volgen en eventueel te bestrijden exoten staan vijf vogelsoorten: heilige ibis, huiskraai, nijlgans, rosse stekelstaart en treurmaina. Extra inspanning voor het volgen van deze soorten is maar beperkt, omdat ze, voor zover aanwezig, grotendeels meeliften binnen de projecten voor de overige soorten.

Gegevens

Projecten

Broedvogels worden gemeten in diverse projecten voor aantalsmonitoring, onder de overkoepelende naam Meetnet Broedvogels. Onder deze naam is oorspronkelijk gestart met tellingen van de algemene en schaarse broedvogels (BMP), niet veel later gevolgd door tellingen van zeldzame broedvogels (Z) en kolonievogels (KOL). Voor algemene en schaarse soorten betreffen de tellingen een steekproef van de populaties. Bij de zeldzame soorten en kolonievogels wordt zoveel mogelijk gestreefd naar integrale tellingen.

Onder het BMP vallen ook enkele meer gespecialiseerde projecten gericht op bijzondere soorten en/of habitats, zoals voor boerenlandvogels (MAS), stadsvogels (MUS) en kustbroedvogels. Elk (deel-)project heeft zijn eigen meetprotocol en er zijn ook verschillende analyseprotocollen. Veelal worden (territoria van) broedparen in kaart gebracht, maar bijvoorbeeld bij de stadsvogeltellingen met het MUS-protocol, gaat het om tellingen van individuen en bij veel kolonievogels om bezette nesten.

Veldwerkhandleidingen en een onderzoeksbeschrijving zijn te vinden op de NEM-website en de Sovon-website (zie onder Links).

Broedvogels worden in de meeste gevallen geïnventariseerd door vrijwilligers, maar bij de provinciale boerenlandvogeltellingen, de metingen aan kustbroedvogels in het Waddengebied en metingen in de zoete en zoute Rijkswateren worden ook beroepskrachten ingeschakeld. Rijk en provincies hebben een ruilovereenkomst m.b.t. de gegevens. Onderdeel daarvan is een loketfunctie bij Sovon om vogelinformatie aan provincies te leveren. Dit gebeurt via de website van Sovon, waarop trend-, aantals- en verspreidingsinformatie wordt gepresenteerd op landelijk, provinciaal en gebiedsniveau.

Voor het beoordelen van de effectiviteit van Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) zijn 60 vogelsoorten geselecteerd waarvan de trends in beheerd agrarisch gebied vergeleken kunnen worden met trends in niet-beheerd agrarisch gebied. Binnen het agrarisch gebied is daarbij ook onderscheid gemaakt naar de leefgebieden open akkerland, open grasland en natte en droge dooradering, waarbij voor iedere soort gestreefd wordt naar voldoende meetpunten in de voor die soort relevante gebieden in zowel beheerd als niet-beheerd gebied. Het grootste deel van deze soorten wordt al gevolgd via broedvogeltellingen en watervogeltellingen. Voor 11 soorten zullen aanvullende gegevens worden gebruikt uit de ‘punt transect tellingen’ (PTT). Met deze telmethode worden in de laatste twee weken van december vogels geteld in transecten die bestaan uit 20 bij elkaar gelegen telpunten. Het gaat om de ANLb-soorten blauwe kiekendief, geelgors, goudplevier, grauwe gors, keep, koperwiek, kramsvogel, roek, ruigpootbuizerd, veldleeuwerik en velduil.

Gegevensverwerking

Voor elk van de deelprojecten en soorten is op grond van de beschikbaarheid van data een startjaar gekozen vanaf wanneer trendberekening kan plaats vinden. Op basis van de tellingen worden voor de meeste broedvogels standaard trends berekend vanaf 1990. Voor veel soorten geldt echter dat ook bruikbare gegevens beschikbaar zijn van vóór 1990. Voor die soorten worden ook aanvullende trends berekend over langere tijdreeksen, in sommige gevallen al vanaf 1980.

Bij de verwerking van de gegevens wordt gecontroleerd op uitbijters, op consistentie en volledigheid van de gegevens en op betrouwbaarheid en mogelijke vertekening van de berekende trends. Eventuele vertekening door over- of onderbemonstering van bepaalde gebieden wordt in veel gevallen gecorrigeerd door middel van stratificatie en weging. In vrijwel alle gevallen betreft dat een weging op het niveau van fysisch geografische regio’s en daarbinnen voor algemene soorten ook naar biotoop. Aantalsgegevens worden jaarlijks geanalyseerd, waarbij jaarcijfers en trends per soort berekend worden met behulp van het rtrim package in het statistisch programma R. Ten behoeve van het provinciaal beleid rondom het rapen van kievitseieren in Friesland worden de gegevens van enkele soorten in deze provincie (tevens) nog tijdens het teljaar versneld verwerkt, om vóór het nieuwe broedseizoen Friese trendgegevens en indexen te verkrijgen die in het provinciaal beleid rondom het kievitseieren rapen worden gebruikt. De belangrijkste jaarcijfers en trends worden gepubliceerd op het Compendium voor de Leefomgeving (zie Links) en op de website van Sovon.

Dankzij de intensieve monitoring kunnen naast betrouwbare landelijke resultaten (zie tabel 7.3.2) voor veel vogelsoorten ook op een lager niveau betrouwbare trends en indexen worden bepaald, onder meer op het niveau van provincies en gezamenlijke en afzonderlijke Natura 2000‑gebieden. Voor Natura 2000‑gebieden worden door Sovon ook aantallen bepaald, waarbij het streven is minimaal eens per drie jaar een aantalsopgave beschikbaar te stellen. Deze werkzaamheden vergen overigens aanvullende financiering, waarvoor de provincies zijn benaderd.

De kwaliteit van de resultaten is in de meeste gevallen beoordeeld op grond van de berekende trendresultaten. In het geval van zeer zeldzame, incidentele of verdwenen soorten (bijvoorbeeld brilduiker en zwarte wouw) zijn te weinig gegevens beschikbaar voor een daadwerkelijke trendberekening. De kwaliteit van de trend in Nederland wordt in die gevallen beoordeeld op basis van een inschatting van de kans dat de betreffende soort wordt gevonden wanneer deze aanwezig is.

7.3.2Broedvogels: kwaliteitsbeoordeling per soort

Kwaliteit trend
Soort1)4) Beleids­status2) NL3) Waddenzee (TMAP) Boerenlandvogels (FBI) Op­mer­kingen
Aalscholver (k) VR I, TMAP, Ai goed goed    
Appelvink VR, TYP goed
Baardman VR goed
Bergeend VR, TMAP, Ai, TYP goed goed  
Blauwborst VR I, TYP goed      
           
Blauwe kiekendief VR I, TMAP goed goed    
Blauwe reiger (k) VR, Ai goed      
Boerenzwaluw VR, FBI goed   goed  
Bontbekplevier VR I, TMAP, Ai goed goed    
Bonte strandloper VR, TMAP, Ai goed .   incidenteel in NL
           
Bonte vliegenvanger VR goed      
Boomklever VR, TYP goed      
Boomkruiper VR goed      
Boomleeuwerik VR I, TYP goed    
Boompieper VR goed      
           
Boomvalk VR goed    
Bosrietzanger VR, TYP goed      
Bosuil VR, TYP goed      
Braamsluiper VR goed      
Brandgans VR, TMAP, Ai, S goed goed    
           
Brilduiker VR, Ai goed    
Bruine kiekendief VR I goed    
Buidelmees VR goed      
Buizerd VR goed      
Canadese gans Ai, S goed      
           
Cetti’s Zanger VR goed    
Dodaars VR I, TYP, Ai goed      
Draaihals VR I goed      
Duinpieper VR I, TYP goed     verdwenen uit NL
Dwergmeeuw VR, TMAP goed .   incidenteel in NL
           
Dwergstern (k) VR I, TMAP goed goed    
Eider VR I, TMAP, TYP goed goed  
Ekster VR, S goed    
Europese kanarie VR goed    
Fazant Exoot, S goed      
           
Fitis VR goed      
Fluiter VR, TYP goed      
Fuut VR, Ai goed      
Gaai VR goed    
Geelgors VR, FBI, TYP, ANLb goed   goed  
           
Gekraagde roodstaart VR goed      
Gele kwikstaart (w) VR, FBI goed   goed  
Geoorde fuut VR I, TYP, Ai goed      
Gierzwaluw VR goed      
Glanskop VR goed      
           
Goudhaan VR goed      
Goudvink VR, TYP goed      
Grasmus VR, FBI goed   goed  
Graspieper (w) VR, FBI, TYP goed   goed  
Graszanger VR goed      
           
Grauwe gans VR, Ai, S goed      
Grauwe gors VR, FBI goed   goed
Grauwe kiekendief VR I goed goed  
Grauwe klauwier VR I goed goed  
Grauwe vliegenvanger VR goed    
           
Griel VR goed     verdwenen uit NL
Groene specht VR goed      
Groenling VR, ANLb goed      
Grote bonte specht VR, TYP goed      
Grote gele kwikstaart VR goed      
           
Grote karekiet VR I goed      
Grote Lijster VR, FBI goed   goed  
Grote mantelmeeuw VR, TMAP, Ai goed goed    
Grote stern (k) VR I, TMAP goed goed    
Grote zilverreiger VR I, Ai goed      
           
Grutto (w) VR, TMAP, FBI, Ai goed goed goed  
Halsbandparkiet Exoot goed      
Havik VR goed    
Heggenmus VR goed      
Heilige Ibis Exoot goed      
           
Holenduif VR, S goed      
Hop VR goed     incidenteel in NL
Houtduif VR, S goed      
Houtsnip VR, TYP, Ai goed      
Huiskraai Exoot goed      
           
Huismus VR, S goed      
Huiszwaluw (k) VR goed      
IJsvogel VR I goed      
Kauw VR, S goed      
Kemphaan VR I, TMAP, FBI, Ai goed goed goed  
         
Kerkuil VR goed      
Kievit (w) VR, TMAP, FBI, Ai goed goed goed
Klapekster VR, TYP goed     verdwenen uit NL
Kleine barmsijs VR goed      
Kleine bonte specht VR goed      
           
Kleine Karekiet VR goed      
Kleine mantelmeeuw (k) VR I, TMAP, Ai goed goed    
Kleine plevier VR, Ai goed      
Kleine zilverreiger VR, TMAP, Ai goed goed    
Kleinst waterhoen VR goed      
           
Kluut VR I, TMAP, Ai, TYP goed goed    
Kneu VR goed      
Knobbelzwaan VR, Ai, S goed      
Koekoek VR goed      
Kokmeeuw (k) VR, TMAP, Ai goed goed  
           
Kolgans VR, Ai, S goed      
Koolmees VR goed    
Korhoen VR I goed    
Kraanvogel VR goed      
Krakeend VR, Ai goed      
           
Kramsvogel VR goed      
Krooneend VR, Ai goed      
Kruisbek VR goed      
Kuifeend (w) VR, Ai goed      
Kuifleeuwerik VR goed     verdwenen uit NL
           
Kuifmees VR goed      
Kwak VR, TYP goed    
Kwartel VR, FBI, TYP goed   goed
Kwartelkoning VR I goed      
Lachstern VR, TMAP goed .   Incidenteel in NL
         
Lepelaar (k) VR I, TMAP, Ai goed goed    
Matkop VR, TYP goed      
Meerkoet VR, Ai, S goed      
Merel VR goed      
Middelste bonte specht VR goed    
         
Middelste zaagbek VR, TMAP goed .    
Nachtegaal VR, TYP goed      
Nachtzwaluw VR I goed      
Nijlgans Ai, Exoot goed      
Noordse stern (k) VR I, TMAP goed goed    
           
Oehoe VR goed      
Oeverloper VR, Ai goed      
Oeverzwaluw (k) VR I goed    
Ooievaar VR, Ai goed      
Ortolaan VR goed     verdwenen uit NL
           
Paapje VR I, TYP goed    
Patrijs VR, FBI goed   goed  
Pijlstaart VR, TMAP, Ai goed .    
Pimpelmees VR goed      
Porseleinhoen VR I goed      
           
Purperreiger (k) VR I, Ai goed      
Putter VR, FBI goed   goed  
Raaf VR goed      
Ransuil VR goed      
Rietgors VR goed      
           
Rietzanger VR I goed      
Ringmus VR, FBI, S goed   goed  
Rode wouw VR goed      
Roek (k) VR, FBI, S, ANLb goed   goed  
Roerdomp VR I, Ai goed    
           
Roodborst VR goed      
Roodborsttapuit VR I, FBI, TYP goed   goed
Roodhalsfuut VR goed      
Roodkopklauwier VR goed     verdwenen in NL
Rosse stekelstaart Exoot goed      
           
Ruigpootuil VR goed     incidenteel in NL
Scholekster (w) VR, TMAP, FBI, Ai goed goed goed  
Sijs VR goed      
Slechtvalk VR goed      
Slobeend (w) VR, FBI, Ai goed   goed  
           
Smient VR, TMAP, Ai, S goed .  
Snor VR I goed      
Soepeend Exoot goed      
Soepgans Exoot goed      
Sperwer VR goed    
           
Spotvogel VR, FBI goed   goed  
Spreeuw VR, FBI, S goed   goed  
Sprinkhaanzanger VR, TYP goed      
Staartmees VR goed      
Stadsduif VR goed      
      .    
Steenloper VR, TMAP goed .   incidenteel in NL
Steenuil VR, FBI goed   goed  
Steltkluut VR goed      
Stormmeeuw (k) VR, TMAP, Ai goed goed    
Strandplevier VR I, TMAP, TYP goed goed    
           
Tafeleend VR, Ai goed      
Tapuit VR I, TYP goed      
Tjiftjaf VR goed    
Torenvalk VR, FBI goed   goed  
Tuinfluiter VR goed      
         
Tureluur (w) VR, TMAP, Ai, FBI, TYP goed goed goed  
Turkse tortel VR goed    
Veldleeuwerik (w) VR, FBI, TYP, ANLb goed   goed
Velduil VR I, TMAP, TYP goed goed    
Vink VR goed      
         
Visdief (k) VR I, TMAP, Ai goed goed    
Vuurgoudhaan VR goed      
Waterhoen VR, Ai goed      
Waterral VR, Ai goed      
Watersnip VR I, TMAP, Ai, FBI, TYP goed goed goed  
           
Wespendief VR I, TYP goed      
Wielewaal VR, TYP goed      
Wilde eend VR, Ai, S goed      
Wilde zwaan VR, Ai goed      
Winterkoning VR goed      
           
Wintertaling VR, TYP, Ai goed      
Witte kwikstaart VR goed    
Woudaap VR I goed    
Wulp VR, TMAP, Ai, FBI, TYP goed goed goed  
Zanglijster VR goed      
           
Zeearend VR goed      
Zilvermeeuw (k) VR, TMAP, Ai goed goed    
Zomertaling VR, Ai goed      
Zomertortel VR, FBI goed   goed  
Zwarte kraai VR, S goed      
           
Zwarte mees VR goed      
Zwarte roodstaart VR goed      
Zwarte specht VR I, TYP goed      
Zwarte stern (k) VR I, TYP, Ai goed      
Zwarte wouw VR goed      
           
Zwartkop VR goed      
Zwartkopmeeuw (k) VR I, TMAP, Ai goed goed  

1)(k): Kolonievogel; (w): weidevogelmeetnet.

2)VR: Vogelrichtlijnsoort (alle inheemse vogelsoorten volgens art 1-3 VR), VR I: soorten waarvoor op basis van Bijlage I van de Vogelrichtlijn in één of meerdere Natura 2000-gebieden instandhoudingsdoelen worden geformuleerd; TMAP: Trilateral Monitoring and Assessment Program; FBI: Farmland Bird Index; TYP: Typische soort Habitatrichtlijn; Ai: soort speelt mogelijk een rol bij verspreiding van aviaire influenza; Exoot: (invasieve) exoten; S: Schadesoorten (vastgesteld bij AMvB); ANLb: soort is doelsoort van de beleidsmonitoring in het kader van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer.

3)Kwaliteit van trends voor meetdoel aviaire influenza is gelijk aan kwaliteit trends NL en daarom niet apart benoemd.

4)Keep en koperwiek ontbreken in deze lijst, omdat deze niet broeden in Nederland. Het zijn echter wél ANLb doelsoorten die met PTT tellingen worden gevolgd.

7.3.3 Aantal getelde broedvogelplots BMP: agrarisch gebied, stedelijk gebied en overig
jaren Agrarisch gebied Stedelijk gebied Overig
'90 576 41 487
'91 448 61 487
'92 635 69 573
'93 569 64 592
'94 770 63 605
'95 727 52 650
'96 852 50 728
'97 846 50 734
'98 1160 59 844
'99 1051 77 823
'00 1201 71 853
'01 690 74 668
'02 1293 74 865
'03 1137 72 825
'04 1297 86 919
'05 1206 90 900
'06 1625 91 904
'07 1082 479 838
'08 999 540 830
'09 1618 538 807
'10 932 622 855
'11 1227 667 959
'12 1760 691 1061
'13 2104 694 1008
'14 1788 789 1005
'15 1781 718 1116
'16 2247 749 1186
'17 2315 760 1145
'18 2316 770 1230
'19 2312 777 1049
7.3.4 Aantal getelde transecten PTT
Jaren Aantal transecten
'80 151
'81 143
'82 164
'83 331
'84 419
'85 379
'86 383
'87 417
'88 405
'89 383
'90 352
'91 359
'92 342
'93 299
'94 321
'95 348
'96 368
'97 408
'98 421
'99 436
'00 407
'01 399
'02 410
'03 419
'04 441
'05 450
'06 429
'07 436
'08 436
'09 416
'10 382
'11 457
'12 449
'13 450
'14 443
'15 472
'16 575
'17 590
'18 588
'19 626

Natura 2000‑gebieden

Voor 45 soorten vogels zijn er Natura 2000-gebieden aangewezen waar deze soorten speciale bescherming genieten. In totaal levert dit 375 soort-gebied combinaties waarvoor informatie over trends en populatiegrootte gewenst is. Voor het beoordelen van de teldekking in Natura 2000‑gebieden is in 2016 een systematiek ontwikkeld, waarmee ongeveer tweederde van de soort-gebiedscombinaties automatisch kan worden beoordeeld. Dit gebeurt primair op basis van de mate waarin in de laatste drie jaren de telgebieden zijn geïnventariseerd waarin de soort in de afgelopen 12 jaar is aangetroffen. In het oordeel wordt tevens rekening gehouden met de relatieve aantallen van de soort in de recent getelde meetpunten. Alleen wanneer die informatie geen uitsluitsel geeft, wordt met aanvullende kennis over de situatie ter plaatse een eindoordeel gegeven.

7.3.5Beoordeling broedvogels per Natura 2000‑gebied

Natura 2000-gebied1) Aantal2) VR-soorten Aantal VR-soorten niet goed3) Specificatie soorten niet goed
Alde Feanen 9    
Bargerveen 10    
Biesbosch 8    
Boezems Kinderdijk 4    
Brabantse Wal 6 3 boomleeuwerik, dodaars, geoorde fuut
       
De Wieden 13    
Deelen 5 1 rietzanger
Deurnsche peel & Mariapeel 4 4 blauwborst, dodaars, nachtzwaluw, roodborsttapuit
Drents-Friese Wold & Leggelderveld 9    
Duinen Ameland 9 1 eider
       
Duinen en Lage Land Texel 12 2 bruine kiekendief, roodborsttapuit
Duinen Goeree & Kwade Hoek 1    
Duinen Schiermonnikoog 7    
Duinen Terschelling 10 1 tapuit
Duinen Vlieland 8    
       
Dwingelderveld 7    
Eemmeer en Gooimeer zuidoever 1    
Eilandspolder 1    
Engbertsdijksvenen 1    
Fochteloerveen 4 2 porseleinhoen, roodborsttapuit
       
Grevelingen 7    
Groote Peel 5 2 geoorde fuut, porseleinhoen
Groote Wielen 3    
Haringvliet 10    
Hollands diep 2    
       
IJsselmeer 10 1 snor
Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske 7 2 bruine kiekendief, rietzanger
Kampina & Oisterwijkse Vennen 2 1 roodborsttapuit
Ketelmeer & Vossemeer 3    
Krammer-Volkerak 8 1 bruine kiekendief
       
Lauwersmeer 13    
Leekstermeergebied 3    
Leenderbos, Groote Heide & De Plateaux 3    
Lepelaarplassen 2    
Maasduinen 8    
       
Markermeer en IJmeer 2    
Markiezaat 5 1 dodaars
Meinweg 3    
Naardermeer 5    
Nieuwkoopse Plassen & De Haeck 6 1 zwarte stern
       
Noordzeekustzone 3    
Oostelijke Vechtplassen 9 1 woudaap
Oosterschelde 8 1 bruine kiekendief
Oostvaardersplassen 14    
Oudegaasterbrekken, Fluessen e. o. 1    
       
Rijntakken 12    
Sallandse Heuvelrug 3 1 roodborsttapuit
Sneekermeergebied 4    
Strabrechtse Heide & Beuven 2    
Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht 5    
       
Van Oordt's Mersken 2    
Veerse Meer 3    
Veluwe 10    
Veluwerandmeren 2    
Voornes Duin 4    
       
Waddenzee 13    
Weerribben 8 3 rietzanger, snor, watersnip
Weerter- en budelerbergen & Ringselven 3 1 nachtzwaluw
Westerschelde & Saeftinghe 9 1 blauwborst
Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder 3 1 roerdomp
       
Zoommeer 4    
Zouweboezem 3    
Zuidlaardermeergebied 3    
Zwanenwater & Pettemerduinen 4    
Zwarte Meer 6    

1)De begrenzing van de gemonitorde gebieden valt niet altijd volledig samen met de begrenzing van de Natura 2000-gebieden.

2)Aantal kwalificerende VR-soorten per gebied.

3)Met het oog op trends per VR-gebied: gebaseerd op volledigheid van beschikbare tellingen in de laatste 3 jaar en expert judgement.

Voortgang 2020

Data en teldekking

De teldekking is onverminderd groot en neemt over het algemeen nog steeds toe. Het jaar 2020 kan daarop wellicht een uitzondering worden in verband met de corona-maatregelen. Vooralsnog wordt verwacht dat het overgrote deel van de tellingen tamelijk ongehinderd door kon gaan. Vermoedelijk is vooral minder geteld op de Waddeneilanden. De gevolgen van de corona-maatregelen zullen overigens pas goed zichtbaar worden bij de dataleveringen in 2021.

In totaal zijn voor de verschillende BMP-deelprojecten in de loop der jaren ongeveer 12 500 meetpunten onderzocht, verdeeld over de verschillende deelprojecten voor verschillende doeleinden en in verschillende biotopen. In de laatste jaren werd steeds ongeveer 30–35% van deze meetpunten geteld (zie figuur 7.3.3). Bij de zeldzame soorten zijn telgegevens beschikbaar van ruim 5 500 locaties, waarvan de laatste jaren steeds ongeveer 45% werd geteld. Voor kolonievogels zijn telgegevens beschikbaar van ongeveer 17 000 kolonies/meetpunten, waarvan in de laatste jaren ongeveer 70% is geteld. Het aantal kolonies per soort is min of meer stabiel en omvat vrijwel alle kolonies van de betreffende soorten.

Bij de PTT-tellingen zijn telgegevens beschikbaar van bijna 1 200 transecten met vele duizenden afzonderlijke meetpunten. Daarvan werd in de laatste jaren ongeveer 50% geteld (zie figuur 7.3.4). Het aantal getelde routes is duidelijk gegroeid sinds het PTT ten behoeve van de berekening van de effectiviteit van agrarisch natuurbeheer (ANLb) in het NEM is opgenomen, en er budget voor coördinatie beschikbaar is.

Vrijwel alle telgegevens worden via internet-portals of apps ingevoerd. De basis daarvoor is het programma Avimap, dat in verschillende varianten voor de diverse vogeltellingen beschikbaar is. Ook in 2020 zijn daarin weer verbeteringen aangebracht, o.a. door invoer van MUS-tellingen mogelijk te maken. Mede in verband daarmee is de handleiding voor de MUS-tellingen vernieuwd.

Natura 2000-gebieden

Aangewezen broedvogelsoorten in de Natura 2000-gebieden worden in verreweg de meeste gevallen goed geteld. Slechts 32 (9%) van de 375 soort-gebiedscombinaties wordt niet goed geteld. In vergelijking met vorig jaar is dit percentage gelijk gebleven. In de lijst van soorten die niet goed geteld worden is wel enige verschuiving te zien, maar het betreft in vrijwel alle gevallen dezelfde gebieden waar nog verbetering in tellingen mogelijk is.

Trendberekening

In 2020 is het proces van herziening van de stratificatie en weging opgestart. Aanpassing werd mogelijk gemaakt en geïnduceerd door de in 2018 gepubliceerde nieuwe Vogelatlas. Bij zeldzame vogels en kolonievogels met een steekproeftelling is een nieuwe stratificatie en wegingsmethode in 2020 al doorgevoerd. Voor enkele goed getelde soorten wordt nog wel bezien of weging wellicht geheel achterwege kan blijven.

Aanpassing van de weging bij algemene en schaarse soorten zal in 2021 worden doorgevoerd. De voorbereidingen daarvoor zijn in 2020 gestart met onderzoek naar mogelijke oorzaken voor discrepanties tussen atlasdata en trendresultaten en naar versimpeling van de stratificatie waardoor met méér meetpunten per stratum kan worden gerekend dan voorheen.

Weging bij de PTT-wintervogeltellingen vindt nog niet plaats. Weging daarbij zal pas worden uitgewerkt ná aanpassing van de weging bij de broedvogels.

Verbeteringen in de methode voor het bepalen van de plausibiliteit van provinciale trends zijn nog niet doorgevoerd. In 2020 is geconstateerd dat in deze methode de continuïteit van tellingen en – voor zover mogelijk – trefkansen en representativiteit zouden moeten worden meegenomen. Het praktisch uitwerken en toepassen daarvan is echter weerbarstig en vergt nog nader onderzoek in 2021.

Voor de aangewezen agrarisch natuurbeheer-leefgebieden (ANLb) zijn in 2020 trends doorgerekend op basis van de BMP-gegevens van enkele soorten. Vanwege de nog korte tijdreeksen van de meetpunten in beheerde gebieden, was de trendberekening vooralsnog gericht op het maken van inschattingen over de aantallen meetpunten in relatie tot het aantal teljaren benodigd voor voldoende betrouwbare trends en aantonen van de mogelijke effecten van agrarisch natuurbeheer. PTT-tellingen zijn daarvoor in 2020 nog niet gebruikt. Naast trends en effecten per soort, zullen ook trends en effecten voor combinaties van soorten (‘supersoorten’) worden bepaald, omdat daarmee sneller betrouwbare effecten gevonden kunnen worden. Doorrekening van trends is hierbij nog niet (optimaal) geautomatiseerd, vanwege nog te maken inhoudelijke keuzes. Wanneer een en ander is uitgekristalliseerd, zal ook de programmatuur moeten worden aangepast en ingeregeld en moeten nadere afspraken over datalevering worden gemaakt.

De complexiteit van de gegevens en de uitgebreidheid van de te berekenen output voor vooral de BMP-gegevens, zorgt voor een omvangrijk en tijdrovend verwerkingsproces waardoor weinig ruimte is voor opvang van tegenvallers. De geheel nieuw opgezette verwerkingsprogrammatuur in R draagt er inmiddels aan bij dat trends sneller kunnen worden doorgerekend, hoewel ook in 2020 nog wel wat kinderziektes tevoorschijn kwamen. Inmiddels is de programmatuur zodanig op orde dat gedacht kan worden aan versnelling van enkele nog traag verlopende processen en verdere ontwikkeling van outputcontroles en kwaliteitsindicatoren.

Aandachtspunten

  • Verkennen van de mogelijkheid om het proces van aanlevering en controle van data, indexberekening en rapportage te versnellen (Sovon, CBS).
  • Verbeteren van de stratificatie en weging bij algemene en schaarse soorten broedvogels (CBS en Sovon).
  • Verder uitwerken en implementeren van de plausibiliteits- en representativiteitscontroles bij provinciale trends (CBS).
  • Inbouwen van verdere aanpassingen en uitbreidingen van programmatuur (o.a. extra outputcontroles, versnelling van delen van het rekenproces en toevoegen van de mogelijkheid om reeksen te koppelen (CBS).
  • Verbetering van de trendresultaten van PTT-tellingen door stratificatie en weging (Sovon en CBS)
  • Aanpassen en inregelen van programmatuur voor reguliere berekening van trends en effecten van maatregelen bij ANLb (CBS).

Methode en links naar handleidingen: Website NEM.

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM.

Informatie over Sovon: Website Sovon.

Trends per soort en graadmeters: Compendium voor de Leefomgeving.

De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van broedvogels van 1984 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.
De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van kolonievogels van 1990 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.
De kaart toont de ligging van de kerngebieden en meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van zeldzame vogels van 1986 tot en met 2019. Per kerngebied en meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.
De kaart toont de ligging van de transecten in Nederland van de aantalsmonitoring van broedvogels door middel van punt transect tellingen in de winter van 1980 tot en met 2019. Per transect is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.

7.4Nestkaarten

Algemeen

Het Meetprogramma Nestkaarten levert informatie over het broedsucces van vogels en over het tijdstip van het broeden en de veranderingen daarin. Met gegevens over de reproductie zijn toekomstige veranderingen in de populatiegrootte al in een vroeg stadium te signaleren en kan daarop worden geanticipeerd in het beleid, met name voor wadvogels (in het kader van TMAP) en weidevogels (in het kader van agrarisch natuurbeheer). Tevens zijn fenologische veranderingen onder invloed van bijvoorbeeld klimaatverandering te signaleren.

Coördinatie: Sovon Vogelonderzoek Nederland.

Uitvoering: Vrijwilligers, Sovon, Werkgroep Roofvogels Nederland, Steenuilen Overleg Nederland, CBS, Weidevogelwachten & LandschappenNL, Stichting Kerkuilenwerkgroep Nederland, Stichting Hirundo, Werkgroep NESTKAST, Werkgroep STORK, Gierzwaluwbescherming Nederland, e.a.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV, provincies.

7.4.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterk sturende meetdoelen
  Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer: landelijke trends
Matig sturende meetdoelen
  Broedsucces weidevogels en waddenvogels
Niet sturende meetdoelen
  Kwaliteit van het agrarisch gebied: landelijke trends
  Milieukwaliteit: landelijke en regionale trends
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.

Gegevens

Gegevensverzameling

Het meetprogramma bestaat uit het jaarlijks verzamelen en analyseren van data over broedsucces en de eilegdatum. Per vogelsoort worden de lotgevallen van een aantal nesten tot het uitkomen van de eieren (bij nestvlieders) of uitvliegen van de jongen (bij nestblijvers) gevolgd gedurende het broedseizoen, zoals legselgrootte, eilegdatum en broedsucces. In het meetprogramma Nestkaarten wordt samengewerkt met een aantal organisaties die nestgegevens verzamelen.

Data

De nestgegevens worden op een (digitale) kaart geregistreerd, vandaar de term nestkaarten. Voor algemene soorten wordt gestreefd naar een steekproef met een omvang van minimaal 60 nesten en nestkaarten per jaar. Voor zeldzame soorten wordt een lager aantal nog als voldoende beschouwd indien daarmee een substantieel deel van de nesten gevolgd kan worden. Van alle soorten samen worden jaarlijks enkele tienduizenden nestkaarten verzameld.

Het meetprogramma is gestart in 1995, maar voor sommige soorten zijn ook eerdere gegevens beschikbaar; soms al vanaf de jaren zestig.

Soorten

In het meetprogramma Nestkaarten is vastgelegd dat voor 43 broedvogelsoorten nestgegevens worden verzameld. Voor het Waddengebied gaat het om het broedsucces van broedvogels uit het TMAP-programma. Daarnaast is het broedsucces van weidevogels in relatie tot verschillende typen ingrepen en beheer van belang voor het agrarisch natuurbeheer, waarvan de verantwoordelijkheid bij de provincies ligt.

Analyse

Jaarlijks worden door Sovon eilegdata en broedsucces berekend van ruim 50 vogelsoorten. Deze worden per soort op de Sovon website gepubliceerd.

Voor de weidevogels zijn er te weinig data beschikbaar over nestsucces van onbeschermde nesten, waardoor uitsluitend betrouwbare uitspraken gedaan kunnen worden over het nestsucces van het (substantiële) deel van de populatie waarvan de nesten worden beschermd.

7.4.2Nestkaarten: kwaliteitsbeoordeling per soort

Soort Beleidsstatus1) Broedsucces2) weidevogels Broedsucces2) waddenvogels (TMAP) Broedsucces3) landelijk
Blauwe kiekendief VR I, TMAP   . goed
Boerenzwaluw VR, FBI     goed
Bontbekplevier VR I, TMAP, Ai   . matig
Bonte vliegenvanger VR     goed
Boomklever VR, TYP     goed
         
Boomvalk VR     goed
Bruine kiekendief VR I     goed
Buizerd VR     goed
Eider VR I, TMAP, TYP   . goed
Gekraagde roodstaart VR     matig
         
Gierzwaluw VR     goed
Graspieper VR, FBI, TYP .   goed
Grauwe klauwier VR I .   slecht
Grote Stern VR I, TMAP   . slecht
Grutto VR, TMAP, FBI, Ai . . goed
         
Havik VR     goed
Kerkuil VR     goed
Kievit VR, TMAP, FBI, Ai . . goed
Kleine karekiet VR     slecht
Kleine Mantelmeeuw VR I, TMAP, Ai   . matig
         
Kleine plevier VR, Ai   . goed
Kluut VR I, TMAP, Ai, TYP   . goed
Kokmeeuw VR, TMAP, Ai   . matig
Koolmees VR     goed
Lepelaar VR I, TMAP, Ai   . slecht
         
Merel VR     matig
Noordse Stern VR I, TMAP   . goed
Ooievaar VR, FBI, Ai .   goed
Pimpelmees VR     goed
Ringmus VR, FBI, S     goed
         
Scholekster VR, TMAP, Ai, FBI   . goed
Slobeend VR, FBI, Ai     goed
Sperwer VR     goed
Spreeuw VR, FBI, S .   goed
Steenuil VR, FBI     goed
         
Torenvalk VR, FBI .   goed
Tureluur VR, TMAP, Ai, FBI, TYP   . goed
Veldleeuwerik VR, FBI, TYP .   goed
Visdief VR I, TMAP, Ai   . goed
Wespendief VR I, TYP     goed
         
Wulp VR, TMAP, Ai, FBI, TYP   . goed
Zilvermeeuw VR, TMAP, Ai   . matig
Zwarte stern VR I, Ai, TYP     goed

1)VR: Vogelrichtlijnsoort (alle inheemse vogelsoorten volgens art 1-3 VR), VR I: soorten waarvoor op basis van Bijlage I van de Vogelrichtlijn in één of meerdere Natura 2000-gebieden instandhoudingsdoelen worden geformuleerd; TMAP: Trilateral Monitoring and Assessment Program; FBI: Farmland Bird Index; TYP: Typische soort Habitatrichtlijn; Ai: soort speelt mogelijk een rol bij verspreiding van aviaire influenza; Exoot: (invasieve) exoten; S: Schadesoorten (vastgesteld bij AMvB).

2)Meetdoel nog niet in te vullen.

3)Beoordeling aantal kaarten over de laatste 3 jaar (met het oog op het kunnen bepalen van landelijke trends). Goed: 60 of meer; matig: 20-60; slecht: minder dan 20 nestkaarten. Bij schaarse soorten is een lager aantalscriterium aangehouden.

Voortgang 2020

Over het broedseizoen 2019 kwamen voor alle soorten samen bijna 50 000 nestkaarten beschikbaar. Voor de 43 doelsoorten waren het ruim 46 000. Vrijwel alle gegevens worden inmiddels digitaal ingezonden, waarbij automatische foutcontrole plaats vindt. Uitgaande van de gegevens van de laatste drie jaren, zijn van 32 soorten (74%) voldoende nestkaarten verzameld. Van elf soorten zijn onvoldoende gegevens beschikbaar. Ten opzichte van vorig jaar zijn vier soorten anders beoordeeld. Dit betreft eider en veldleeuwerik: beide van matig naar goed, kleine karekiet: van matig naar slecht en merel: van goed naar matig.

Overigens is er altijd een nalevering van gegevens, waardoor vooral voor de laatste jaren het aantal nestkaarten iets gunstiger kan uitpakken. Bovendien geldt voor twee slecht scorende soorten (grote stern en lepelaar) dat weliswaar te weinig gegevens op nestniveau worden ingezameld, maar dat in het Reproductiemeetnet Waddenzee aanvullende gegevens worden verzameld over het aantal uitgevlogen jongen in uitgerasterde enclosures binnen de kolonies.

In 2020 zijn berekeningen uitgevoerd ten behoeve van de uitwerking van CLO-indicatoren over het broedsucces van wad- en weidevogels. De broedsucces-indicator zal begin 2021 worden gepubliceerd, maar bevat dan vooralsnog alleen weidevogels. Voor de wadvogels ontbreken data van de meest recente jaren uit het Reproductiemeetnet Waddenzee. Na aanvulling daarmee, wordt het broedsucces opnieuw berekend, en kan de indicator met gegevens over wadvogel broedsucces worden aangevuld.

Ook de selectie van vogelsoorten in de huidige indicator over 1e eilegdatum dient te worden aangepast. Wegens tijdgebrek is dit in 2020 opnieuw blijven liggen en dient dit alsnog te worden opgepakt.

Aandachtspunten

  • Meer nestkaarten verkrijgen van te weinig bemonsterde soorten met speciale aandacht voor TMAP-soorten en weidevogels (Sovon).
  • Continuering van de samenwerking met soortgerichte werkgroepen en zorg dragen voor opname van hun gegevens in de databestanden (Sovon).
  • Publiceren van de CLO indicator broedsucces voor weidevogels en aanvullen met broedsucces wadvogels (CBS, Sovon).
  • Vernieuwing van de CLO-indicator over verschuiving in eilegdata en aanpassen van de selectie(s) van vogelsoorten om deze beter aan te laten sluiten op de meetdoelen (CBS, Sovon).

Methode en links naar handleidingen: Website NEM.

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM.

Informatie over Sovon: Website Sovon.

Trends per soort en graadmeters: Compendium voor de Leefomgeving.

7.5Watervogels

Algemeen

In het meetprogramma voor watervogels worden doortrekkende en overwinterende watervogels gevolgd in alle belangrijke waterrijke gebieden, inclusief de Waddenzee en de Noordzee. Ganzen en zwanen worden daarnaast ook gevolgd in ganzengebieden (pleisterplaatsen, voornamelijk in agrarisch gebied). Op de Noordzee foeragerende vogels worden geteld vanuit vliegtuigen en langstrekkende vogels in de kustzone worden geteld vanaf trektelposten langs de kust. Er wordt niet gestuurd op het inwinnen van verspreidingsgegevens. Bovendien ontstaat door de uitgebreidheid van het meetprogramma op land een goed beeld van de verspreiding van veel soorten.

Coördinatie: Sovon Vogelonderzoek Nederland.

Uitvoering: Vrijwilligers, Sovon, CBS, Rijkswaterstaat, terreinbeheerders, provincies, Nederlandse Zeevogelgroep, Trektellen.nl, ecologische adviesbureaus.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV, Rijkswaterstaat WVL.

7.5.1Meetdoelen watervogels

Sterk sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends
  Trilateral Monitoring and Assessment Program: trends van vogels in het Waddengebied
  Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer: landelijk trends
  OSPAR Commission: landelijke trends
  Aviaire Influenza: landelijke trend en verspreiding
Matig sturende meetdoelen
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: trends in gezamenlijke HR-/VR-gebieden
Niet sturende meetdoelen
  Ramsar (wetlands): trends per Ramsargebied
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  African Eurasian Waterbird Agreement: landelijke trends
  Schadesoorten: landelijke trends
  Kwaliteit van het agrarisch gebied: landelijke trends
  Kwaliteit hoofdwatersystemen: trends van vogels
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.
  Invasieve exoten: landelijke trends

Gegevens

Niet-broedende watervogels zijn doorgaans erg mobiel omdat zij niet aan een nestlocatie gebonden zijn. Bij verslechterende omstandigheden verplaatsen zij zich snel naar andere gebieden. Hierdoor kunnen de aantallen in een gebied gedurende het seizoen en zelfs binnen enkele dagen sterk veranderen. Een andere factor die voor veel variatie in watervogelaantallen zorgt is het sterke clustergedrag van veel soorten (groepen van duizenden individuen zijn geen uitzondering). Ten slotte veroorzaakt het trekgedrag van veel watervogels sterke seizoenspatronen. Deze grote variatie in ruimte en tijd kan voor vertekeningen in de resultaten zorgen. In niet-mariene gebieden wordt de kans op dergelijke vertekeningen sterk verkleind door een opzet waarin alle belangrijke gebieden op vaste teldatums maandelijks gedurende het gehele jaar geteld worden. Voor veel soorten, met name de soorten die sterk geconcentreerd voorkomen in de belangrijkste wetlands, benaderen de tellingen daardoor een totaaltelling. Op de open Noordzee is dit niet haalbaar en wordt gebruik gemaakt van een steekproefsgewijze opzet.

Het meetprogramma beschikt voor veel soorten over gegevens vanaf 1975 en bestaat uit de volgende onderdelen:

  1. Integrale maandelijkse tellingen van alle soorten watervogels in alle belangrijke waterrijke gebieden, waaronder de Rijkswateren en de Natura 2000-/Ramsar-gebieden. In totaal gaat het om 93 zogenaamde monitoringgebieden, waarvan er 65 Natura 2000‑gebied zijn. De tellingen vinden plaats van september–april, maar in een aantal gebieden van juli–juni. In het Waddengebied vindt elk jaar in vijf maanden (vier vaste en één jaarlijks wisselende maand) een gebiedsdekkende telling plaats en daarnaast zijn er maandelijkse tellingen in steekproefgebieden. Door een opzet met vaste, duidelijk begrensde telgebieden en vaste teldatums worden dubbeltellingen zoveel mogelijk voorkomen. Het veldwerk wordt overdag uitgevoerd, op het moment waarop watervogels zich veelal in de foerageergebieden ophouden. Langs de kust wordt geteld rond het tijdstip van hoogwater, wanneer de vogels zich verzamelen op de hoogste delen, de zogenaamde hoogwatervluchtplaatsen. Tijdens een telling worden alle watervogels geteld alsmede aan wetlands gebonden roof- en zangvogels. De veldwerkhandleiding en een onderzoeksbeschrijving zijn te vinden op de websites van Sovon en het NEM (zie Links). In een aantal gebieden worden de tellingen niet uitgevoerd door vrijwilligers van Sovon, maar door terreinbeheerders (met name van Rijkswaterstaat) of in een enkel geval door een provincie (Randmeren en Haringvliet, waar boottellingen worden uitgevoerd door de provincies Flevoland en Zuid-Holland). Vrijwel alle tellingen worden online of via de mobiele app ingevoerd op het watervogelportal van Sovon.
  2. Tijdens maandelijkse tellingen (september–april + extra soortspecifieke maanden) worden pleisterplaatsen van ganzen en zwanen geteld in 84 zogenaamde aanvullende ganzengebieden. Samen met de 93 monitoringgebieden worden de ganzen en zwanen daarmee gevolgd in 177 gebieden. De teldata in de aanvullende ganzengebieden vallen samen met de tellingen in de monitoringgebieden en staan beschreven in de gezamenlijke handleiding (zie boven).
  3. Tijdens de telling in januari worden zoveel mogelijk wateren in heel Nederland geteld (midwintertelling) ten behoeve van de International Waterbird Census.
  4. Eiders en zwarte zee-eenden in de Waddenzee en langs de Noordzeekust worden twee keer per jaar geteld in november en januari vanuit een vliegtuig, in vier zogenaamde zee-eendgebieden.
  5. Het open water van het IJsselmeer wordt door Rijkswaterstaat geteld vanuit een vliegtuig. Deze tellingen worden maandelijks volgens een vaste vliegroute uitgevoerd, maar zijn niet vlakdekkend.
  6. Enkele soorten die niet goed met de tellingen van monitoringgebieden gevolgd kunnen worden (grutto, kemphaan, kraanvogel, reuzenstern, zwarte stern), worden geheel of gedeeltelijk geteld op slaapplaatsen (zie hoofdstuk 7.6).
  7. Een aantal zeevogelsoorten wordt door vrijwilligers geteld op trektelposten langs de kust. Er vindt geen sturing plaats op de tijdstippen en telposten waar geteld moet worden, maar de teldekking is hoog en de registratie van tellingen en telomstandigheden is sterk gestandaardiseerd. De telgegevens worden via Trektellen.nl geleverd aan Sovon.
  8. Zeevogels worden in opdracht van Rijkswaterstaat geteld vanuit een vliegtuig door een ecologisch adviesbureau. In de kustzone wordt zes keer per jaar geteld, in de maanden augustus, november, januari, februari, april en juni. Op open zee wordt vier keer geteld (augustus, november, januari en februari). Er wordt een vaste vliegroute gevolgd over het hele Nederlands Continentaal Plat, maar de telling beslaat vanwege de grote oppervlakte van de Noordzee slecht een klein deel van de populaties van zeevogels. De telgegevens worden door Sovon verzameld en doorgeleverd aan het CBS.

Soorten

Het meetprogramma streeft ernaar om alle soorten overwinterende en doortrekkende aan water gebonden vogels te volgen:

  • van Bijlage I van de Vogelrichtlijn (soorten waarvoor gebieden zijn aangewezen, aangegeven met VR I in tabel 7.5.2);
  • van het TMAP-programma;
  • van de lijst met ANLb-doelsoorten;
  • van de lijst met soorten die mogelijk een rol spelen bij de verspreiding van aviaire influenza;
  • van de niet-broedvogels uit het OSPAR-programma.

Voor veel van deze soorten kunnen betrouwbare trends worden berekend (zie tabel 7.5.2). Van de berekende trends heeft bijna 90% de beoordeling ‘goed’, de overige (8 soorten) ‘matig’. De oorzaak voor een matige kwaliteit is dat er onvoldoende geteld kan worden, meestal door ontoegankelijkheid van gebieden of door gebrek aan tellers in specifieke gebieden. Voor de zes soorten die een rol spelen bij ANLb worden niet alleen tellingen uitgevoerd, maar wordt ook gestuurd op het intekenen van de verblijfslocaties. Een aantal OSPAR-soorten die nauwelijks in Nederland voorkomen is uit de tabel weggelaten. De meeste OSPAR-soorten worden in het meetprogramma weliswaar gevolgd via zeetrek- en vliegtuigtellingen, maar in officiële OSPAR-rapportages wordt tot nog toe alleen gebruik gemaakt van landtellingen.

7.5.2Watervogels: kwaliteitsbeoordeling per soort

Kwaliteit trend
Soort Beleidsstatus1) Deelmeetprogramma's waarvoor trends worden berekend landelijk waddengebied
Aalscholver VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND + VLIEGTUIG goed goed
Alk4) OSPAR VLIEGTUIG + ZEETREK .  
Bergeend VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND matig goed
Blauwe kiekendief ANLb LAND .  
Blauwe reiger Ai LAND goed  
         
Bokje2) Ai   .  
Bontbekplevier VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Bonte strandloper VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Bosruiter OSPAR LAND 3) .  
Brandgans VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
         
Brilduiker VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
Dodaars VR I, Ai LAND goed  
Drieteenmeeuw OSPAR VLIEGTUIG .  
Drieteenstrandloper VR I, TMAP, OSPAR LAND matig goed
Dwerggans VR I LAND goed  
         
Dwergmeeuw VR I, OSPAR VLIEGTUIG + ZEETREK .  
Dwergstern OSPAR ZEETREK .  
Eider VR I, TMAP, OSPAR VLIEGTUIG matig matig
Fuut VR I, Ai, OSPAR LAND + ZEETREK matig  
Geelpootmeeuw OSPAR LAND 3) .  
         
Geoorde fuut VR I LAND + ZEETREK goed  
Goudplevier VR I, TMAP, Ai, ANLb, OSPAR LAND goed goed
Grauwe gans VR I, Ai LAND goed  
Grauwe pijlstormvogel OSPAR ZEETREK .  
Groenpootruiter VR I, TMAP, OSPAR LAND goed matig
         
Grote Canadese gans Ai, OSPAR LAND goed  
Grote jager OSPAR ZEETREK .  
Grote mantelmeeuw TMAP, Ai, OSPAR LAND + VLIEGTUIG goed matig
Grote stern OSPAR VLIEGTUIG+ZEETREK .  
Grote zaagbek VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
         
Grote zee-eend OSPAR ZEETREK .  
Grote zilverreiger VR I, Ai LAND goed  
Grutto VR I, OSPAR LAND + SLAAPPLAATS goed  
Houtsnip2) Ai   .  
IJseend OSPAR ZEETREK .  
         
Jan van Gent OSPAR VLIEGTUIG .  
Kanoet VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Kemphaan VR I, TMAP, OSPAR LAND + SLAAPPLAATS goed .
Kievit VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Kleine alk OSPAR ZEETREK .  
         
Kleine jager OSPAR ZEETREK .  
Kleine mantelmeeuw OSPAR VLIEGTUIG + LAND 3) .  
Kleine rietgans VR I, Ai LAND goed  
Kleine strandloper OSPAR LAND 3) .  
Kleine zilverreiger VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
         
Kleine zwaan VR I, Ai, ANLb, OSPAR LAND goed  
Kleinste jager OSPAR ZEETREK .  
Kluut VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Knobbelzwaan Ai, OSPAR LAND goed  
Kokmeeuw TMAP, Ai, OSPAR LAND goed matig
         
Kolgans VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
Kraanvogel VR I SLAAPPLAATS matig  
Krakeend VR I, Ai LAND goed  
Krombekstrandloper VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Krooneend VR I, Ai LAND matig  
         
Kuifaalscholver OSPAR LAND 3) .  
Kuifduiker VR I, OSPAR LAND + ZEETREK goed  
Kuifeend VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
Lepelaar VR I, TMAP, OSPAR LAND goed matig
Meerkoet VR I, Ai LAND goed  
         
Middelste jager OSPAR ZEETREK .  
Middelste zaagbek VR I, OSPAR LAND goed  
Nijlgans Ai LAND goed  
Nonnetje VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
Noordse pijlstormvogel OSPAR ZEETREK .  
         
Noordse stern OSPAR ZEETREK .  
Noordse stormvogel OSPAR VLIEGTUIG .  
Ooievaar2) Ai   .  
Paarse strandloper OSPAR LAND 3) .  
Papegaaiduiker OSPAR ZEETREK .  
         
Parelduiker VR I, OSPAR ZEETREK .  
Pijlstaart VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Regenwulp TMAP, OSPAR LAND matig matig
Reuzenstern VR I SLAAPPLAATS goed  
Roerdomp2) Ai   .  
         
Roodhalsfuut OSPAR ZEETREK .  
Roodkeelduiker VR I, OSPAR ZEETREK .  
Rosse franjepoot OSPAR ZEETREK .  
Rosse grutto VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Rotgans VR I, TMAP, Ai, ANLb, OSPAR LAND goed goed
         
Ruigpootbuizerd ANLb LAND .  
Scholekster VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Slechtvalk VR I LAND goed  
Slobeend VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Smient VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
         
Steenloper VR I, TMAP, OSPAR LAND goed matig
Stormmeeuw TMAP, Ai, OSPAR LAND + VLIEGTUIG goed matig
Strandplevier VR I, TMAP, OSPAR LAND goed matig
Tafeleend VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
Taigarietgans VR I LAND goed  
         
Toendrarietgans VR I, Ai LAND goed  
Topper VR I, OSPAR LAND goed  
Tureluur VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Vaal stormvogeltje OSPAR ZEETREK .  
Velduil ANLb LAND    
         
Visarend VR I LAND goed  
Visdief5) OSPAR VLIEGTUIG + ZEETREK .  
Waterhoen Ai LAND goed  
Waterral2) Ai   .  
Watersnip2) Ai   .  
         
Wilde eend VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Wilde zwaan VR I, Ai, OSPAR LAND goed  
Wintertaling VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Wulp VR I, TMAP, Ai, OSPAR LAND goed goed
Zeearend VR I LAND goed  
         
Zeekoet4) OSPAR VLIEGTUIG + ZEETREK .  
Zilvermeeuw TMAP, Ai, OSPAR LAND + VLIEGTUIG goed matig
Zilverplevier VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Zwarte ruiter VR I, TMAP, OSPAR LAND goed goed
Zwarte stern VR I, OSPAR SLAAPPLAATS goed  
         
Zwarte zee-eend VR I, OSPAR VLIEGTUIG matig  

1)VR I: soort waarvoor op basis van Bijlage I van de Vogelrichtlijn Natura 2000-gebieden zijn aangewezen die een foerageerfunctie hebben voor de soort; TMAP: Trilateral Monitoring and Assessment Program; Ai: soort speelt mogelijk een rol bij verspreiding van aviaire influenza; ANLb: soort is doelsoort van de beleidsmonitoring in het kader van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer; OSPAR: soort waarover gerapporteerd wordt in het kader van het Oslo/Parijs-verdrag over de bescherming van de NO-Atlantische Oceaan. De volgende OSPAR-soorten zijn weggelaten omdat ze in zeer lage aantallen in Nederland voorkomen: Dikbekzeekoet, Dougalls stern, IJsduiker, Koningseider, Kuhls pijlstormvogel, Stellers eider, Steltkluut, Zwartkopmeeuw, Zwarte zeekoet.

2)Voor deze soorten is nog niet bekend of gestuurd zal worden op gerichte monitoring.

3)Geen goede telgegevens uit reguliere tellingen. Sovon stelt daarom handmatig een tijdreeks samen.

4)Vliegtuigtrend wordt voor alk en zeekoet gezamenlijk berekend.

5)Vliegtuigtrend wordt voor visdief en noordse stern gezamenlijk berekend.

7.5.3Natura 2000‑gebieden watervogels

Natura 2000-gebied1) Aantal VR_soorten2) Teldekking goed vanaf 2015/2016?3) Soorten niet in meetprogramma
Abtskolk & De Putten 1 ja  
Alde Feanen 12 ja  
Arkemheen 2 ja  
Biesbosch 22 nee  
Boezems Kinderdijk 3 ja  
       
Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein 4 ja  
De Wieden 11 ja  
De Wilck 2 ja  
De Deelen 4 ja  
Donkse Laagten 1 ja  
       
Duinen Goeree & Kwade Hoek 18 ja  
Dwingelderveld 2 ja  
Eemmeer & Gooimeer Zuidoever 10 ja  
Eilandspolder 6 ja  
Fochteloërveen 2 nee  
       
Grevelingen 34 ja  
Groote Wielen 1 ja  
Haringvliet 25 ja  
Hollands Diep 8 ja  
IJsselmeer 30 ja dwergmeeuw
       
Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske 5 ja  
Ketelmeer & Vossemeer 17 ja  
Krammer-Volkerak 25 ja  
Lauwersmeer 28 ja  
Leekstermeergebied 3 ja  
       
Lepelaarplassen 7 ja  
Markermeer & IJmeer 17 ja dwergmeeuw
Markiezaat 13 nee  
Nieuwkoopse Plassen & De Haeck 2 nee  
Noordzeekustzone4) 10 nee  
       
Oostelijke Vechtplassen 7 ja  
Oosterschelde 36 ja  
Oostvaardersplassen 16 ja  
Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving 3 ja  
Oudeland van Strijen 4 ja  
       
Polder Zeevang 8 ja  
Rijntakken 26 ja kemphaan
Sneekermeergebied 12 ja  
Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht 7 ja  
Van Oordts Mersken 3 ja  
       
Veerse Meer 19 ja  
Veluwerandmeren 15 ja  
Voordelta5) 30 ja  
Waddenzee 36 ja  
Westerschelde & Saeftinghe 31 ja  
       
Witte en Zwarte Brekken 4 ja  
Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder 2 ja  
Yerseke en Kapelse Moer 1 ja  
Zoommeer 12 ja  
Zouweboezem 1 ja  
       
Zuidlaardermeergebied 4 ja  
Zwanenwater & Pettemerduinen 1 ja  
Zwarte Meer 14 ja  
Zwin & Kievittepolder 1 ja  

1)De begrenzing van de gemonitorde gebieden valt niet altijd volledig samen met de begrenzing van de Natura 2000-gebieden.

2)Niet-broedende kwalificerende soorten met concept-instandhoudingsdoelen en begrenzingssoorten samen. Soorten waarvoor het gebied alleen een slaapfunctie heeft zijn niet meegenomen.

3)Goede teldekking: gemiddeld is per soort uit de kolom "Aantal VR-soorten" naar verwachting meer dan 50% van de individuen in de laatste drie telseizoenen daadwerkelijk geteld (de overige individuen worden t.b.v. indexberekening bijgeschat). De berekening van het percentage getelde individuen is alleen gebaseerd op de maandelijkse tellingen in de monitoringgebieden en niet op de seizoensmaxima of zeetrektellingen die voor sommige soort-gebiedcombinaties worden gebruikt.

4)Voor dwergmeeuw, parelduiker en roodkeelduiker trend op basis van zeetrektellingen.

5)Voor dwergmeeuw en roodkeelduiker trend op basis van zeetrektellingen.

Voortgang 2020

Het percentage van de aanwezige vogels in de monitoringgebieden en in de ganzengebieden ligt al vele jaren erg hoog en ligt meestal boven de 75% (zie figuur 7.5.4 en 7.5.5). In de monitoringgebieden bereikte de teldekking in het laatste seizoen zelfs de hoogste teldekking sinds het begin van de tellingen halverwege de jaren zeventig. In de figuren is eerst per soort het percentage getelde vogels per gebied per jaar bepaald. Deze percentages zijn vervolgens per jaar gemiddeld (over alle gebieden). Bij minder goed getelde gebieden gaat het meestal om gebieden met kleinere aantallen vogels. De kwaliteit van de landelijke trends van zeevogels moet nog beoordeeld worden op basis van expert-judgement.

In 2020 zijn Rijkswaterstaat en CBS een onderzoek gestart naar de betekenis van de vliegtuigtellingen op het IJsselmeer voor de landelijke trends van een aantal veel op het IJsselmeer voorkomende soorten. Doordat delen van het open water niet worden geteld, zou een vertekening van de landelijke trends kunnen ontstaan. Resultaten van dit onderzoek worden in 2021 verwacht.

Voor zes van de soorten die mogelijk een rol spelen bij de verspreiding van aviaire influenza bestaat nog geen gerichte monitoring. Een voorstel om uit te zoeken of de monitoring voor deze soorten verbeterd kan worden kon bij gebrek aan budget niet gehonoreerd worden.

Voor de dwergmeeuw bestaat waarschijnlijk behoefte aan informatie over de populatiegrootte in de Voordelta en Noordzeekustzone, in verband met de planning van windparken op zee. Tot nog toe is hierover echter geen duidelijkheid gekomen vanuit Rijkswaterstaat. Er zijn al wel deeltrends van Dwergmeeuw beschikbaar (binnenland, kustzone Noordzee en open Noordzee). Daarnaast zijn er ook gegevens beschikbaar om het instandhoudingsdoel te kwantificeren voor de betreffende Natura 2000‑gebieden.

De gemiddelde teldekking in Natura 2000‑gebieden is onveranderd hoog en is zelfs iets gestegen ten opzichte van vorig seizoen. Dat komt omdat voor het Ilperveld de teldekking weer voldoende is nadat Sovon nieuwe tellers heeft weten te werven. Voor slechts vijf gebieden is de teldekking over de laatste drie seizoenen onder de 50% gebleven (Biesbosch, Fochteloërveen, Markiezaat, Nieuwkoopse plassen en Noordzeekustzone). Voor Biesbosch en Fochteloërveen zijn recent nieuwe tellers gevonden en daarnaast geeft de provincie Fryslân ondersteuning voor het tellen van het Fochteloërveen, waardoor de teldekking naar verwachting binnenkort voldoende zal zijn. Voor Markiezaat en Noordzeekustzone is het al langere tijd moeilijk om voldoende tellers te vinden. De Nieuwkoopse plassen worden recent weer volledig geteld, mede dankzij medewerking van een terreinbeheerder (verlenen boot en terreinvergunning).

7.5.4 Percentage getelde vogels per monitoringgebied
jaren GemPercGeteldMonitoring
'76 45,1891729
'77 48,36076902
'78 48,74183756
'79 45,72839119
'80 49,22322787
'81 51,94748676
'82 52,85400943
'83 52,25973049
'84 43,47869003
'85 40,60779782
'86 47,68184734
'87 48,6854452
'88 53,1459996
'89 50,29862035
'90 53,34082093
'91 52,22659703
'92 55,4941208
'93 57,4109657
'94 59,61262565
'95 60,831108
'96 62,29729832
'97 63,12595753
'98 64,67831766
'99 66,54603339
'00 65,57173419
'01 72,71191074
'02 75,54015499
'03 76,80495679
'04 77,17167305
'05 80,54306372
'06 81,27063967
'07 78,18372877
'08 80,20054026
'09 77,15882136
'10 78,58664697
'11 74,16540657
'12 78,79841105
'13 76,07918512
'14 78,42973025
'15 79,36913651
'16 80,29453116
'17 75,53821303
'18 80,22866165
'19 82,04770357
7.5.5 Percentage getelde vogels per ganzengebied (%)
Jaar GemPercGeteld
'76 69,56532359
'77 70,82513026
'78 68,0996874
'79 62,99081322
'80 74,34571483
'81 72,87032704
'82 73,05642943
'83 73,78384984
'84 66,31433494
'85 61,59692049
'86 70,25110612
'87 75,13210581
'88 74,29398934
'89 74,85721064
'90 74,78450495
'91 73,52708626
'92 78,5959108
'93 78,54288534
'94 79,99996172
'95 71,84609727
'96 70,32086094
'97 71,89317843
'98 73,17267671
'99 74,82304843
'00 73,82348038
'01 78,13512415
'02 76,96033629
'03 77,88059948
'04 81,77601901
'05 84,35628913
'06 83,44314857
'07 80,2368863
'08 81,99551011
'09 80,78788217
'10 79,77707789
'11 74,06335544
'12 77,83003455
'13 75,79215336
'14 75,91367058
'15 77,06312214
'16 77,56953876
'17 74,3761401
'18 77,41145431
'19 78,7997196

Aandachtspunten

  • Bepalen van de informatiebehoefte m.b.t. populatiegrootte dwergmeeuw in de Noordzeekust­zone en Voordelta in het kader van planning windparken op zee (RWS/Sovon). Daarna uitzoeken of populatieschattingen mogelijk zijn (CBS).
  • Bepalen kwaliteit trends zeevogels (CBS, Sovon).
  • Uitzoeken of het niet tellen van grote stukken open water op het IJsselmeer gevolgen heeft voor de landelijke trends van soorten (CBS, RWS).

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM

Informatie over Sovon: Website Sovon.

De kaart toont de ligging van de monitoringgebieden in Nederland van watervogels van juli 2016 tot en met juni 2019. Per monitoringgebied is aangegeven of de teldekking in de laatste 3 jaar minder dan 50%, 50 tot 75% of meer dan 75% bereikte.
De kaart toont de ligging van de ganzengebieden in Nederland van juli 2016 tot en met juni 2019. Per ganzengebied is aangegeven of de teldekking in de laatste 3 jaar minder dan 50%, 50 tot 75% of meer dan 75% bereikte.
De kaart toont de ligging van de zee-eendgebieden in Nederland van juli 2016 tot en met juni 2019. Per zee-eendgebied is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.

7.6Slaapplaatsen van vogels

In het meetprogramma voor slaapplaatsen van vogels worden de aantallen van 19 vogelsoorten gevolgd in Natura 2000‑gebieden die volgens de aanwijsbesluiten een functie hebben als slaapplaats voor deze soorten. Voor enkele soorten zijn de tellingen ook nodig om de landelijke trends te volgen, omdat het meetprogramma voor watervogels hierin niet voldoet. Het meetprogramma levert ook veel verspreidingsinformatie op.

Coördinatie: Sovon Vogelonderzoek Nederland.

Uitvoering: Vrijwilligers, Sovon, CBS.

Opdrachtgevers: Provincies, Ministerie van LNV.

Meetdoelen

Sinds 2016 wordt het meetprogramma medegefinancierd door de provincies, vanwege de provinciale informatiebehoefte over slaapplaatsen op het niveau van Natura 2000‑gebieden.

7.6.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterke sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends
  Aviaire Influenza: landelijke trend en verspreiding
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
Niet sturende meetdoelen
  Ramsar (wetlands): trends per Ramsargebied
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  African Eurasian Waterbird Agreement: landelijke trends
  Schadesoorten: landelijke trends
  Kwaliteit van het agrarisch gebied: landelijke trends
  Kwaliteit hoofdwatersystemen: trends van vogels
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.
  Stadsnatuur: landelijke trends
  Invasieve exoten: landelijke trends

Gegevens

Het meetprogramma is in eerste instantie gericht op de aantalsmonitoring van 19 soorten in de 53 Natura 2000‑gebieden die volgens de aanwijzingsbesluiten voor deze soorten een functie hebben als slaapplaats. Daarnaast wordt de kraanvogel gevolgd in twee gebieden die in de toekomst mogelijk een officiële Natura 2000‑status als slaapplaats krijgen. In totaal worden 191 soort-gebiedcombinaties gevolgd. Voor kemphaan, kraanvogel, reuzenstern, zwarte stern en grutto wordt daarnaast gestuurd op tellingen buiten Natura 2000‑gebieden. Dit dient voor het bepalen van de landelijke trend, omdat deze soorten niet goed gevolgd kunnen worden in de monitoringgebieden van het meetprogramma voor watervogels (zie hoofdstuk 7.5). Eens in de drie of vier jaar wordt een landelijk simultane slaapplaatstelling georganiseerd die speciaal gericht is op de kemphaan. Deze telling vindt ook plaats buiten Natura 2000‑gebieden. De laatste kemphaantelling heeft plaatsgevonden in het voorjaar van 2019, de volgende staat op het programma voor voorjaar 2022. Deze telling wordt deels door professionals uitgevoerd. Voor de landelijke trend kan echter volstaan worden met tellingen in de vier Natura 2000‑gebieden die voor de kemphaan zijn aangewezen met een slaapplaatsfunctie.

Er wordt matig gestuurd op gegevensinwinning voor slaapplaatsen buiten de Natura 2000‑gebieden. Deze gegevens zijn onder meer van belang in het model dat bijschattingen doet voor onvolledig getelde Natura 2000‑gebieden. Er wordt licht en onregelmatig gestuurd op gegevensinwinning van de 17 overige soorten in tabel 7.6.2 waarvoor gebieden geen officiële slaapplaatsfunctie hebben. Het meetprogramma is gestart in seizoen 2009/2010.

Veldwerkmethode

Er worden minimaal twee tellingen georganiseerd in de piekperiode van de soort. Bij de meeste soorten duurt deze piekperiode gemiddeld vijf maanden. De telperiode is een periode van iets meer dan twee weken rond een vooraf vastgestelde voorkeursdatum, inclusief drie weekenden. Dit voorkomt rechtstreekse concurrentie met de teldatums in het meetprogramma voor watervogels: waarnemers die meedoen aan beide meetprogramma’s kunnen de slaapplaatstellingen op andere dagen uitvoeren dan de watervogeltellingen, maar het is ook mogelijk om de slaapplaatstelling uit te voeren aansluitend op een watervogeltelling op dezelfde dag. Waarnemers worden aangespoord ook alle overige soorten te tellen die gebruik maken van de slaapplaats.

Voor kraanvogel, reuzenstern en zwarte stern worden minimaal drie tellingen georganiseerd in de piekperiode van de soort. Bij deze drie soorten duurt de piekperiode slechts enkele weken. De telperiode is een telweekend met een vooraf vastgestelde voorkeursdag om dubbeltellingen zo veel mogelijk te voorkomen. Bij de kraanvogel worden de tellingen ad hoc georganiseerd op momenten van sterke doortrek, waarvan de timing en omvang van jaar op jaar sterk kunnen verschillen.

7.6.2Slaapplaatsen: soorten in het meetprogramma

Beleidsstatus1) Natura2000-gebieden Berekende trends 2020 Betrouwbaarheid trends
VR soorten        
Aalscholver VR I, Ai 13 8 3
Brandgans VR I, Ai 24 22 14
Dwerggans VR I 3 2 2
Grauwe gans VR I, Ai 27 18 9
Grote zilverreiger VR I, Ai 4 4 3
         
Grutto VR I 20 13 9
Kemphaan VR I 5 5 5
Kleine rietgans VR I, Ai 4 3 3
Kleine zwaan VR I, Ai 19 10 6
Kolgans VR I, Ai 28 23 18
         
Kraanvogel VR I 6 6 2
Reuzenstern VR I 3 3 2
Rotgans VR I, Ai 6 2 1
Scholekster VR I, Ai 1 1 1
Taigarietgans VR I 3 2 2
         
Toendrarietgans VR I, Ai 12 8 7
Wilde zwaan VR I, Ai 4 4 2
Wulp VR I 6 5 3
Zwarte stern VR I 3 3 2
         
Overige soorten        
Blauwe kiekendief        
Bruine kiekendief        
Grote mantelmeeuw Ai      
Halsbandparkiet Exoot      
Huiskraai2) Exoot      
         
Kauw        
Kleine mantelmeeuw Ai      
Kleine zilverreiger Ai      
Kokmeeuw Ai      
Lachstern        
         
Raaf        
Ransuil        
Regenwulp        
Roek        
Spreeuw        
         
Stormmeeuw Ai      
Zilvermeeuw Ai      

1)VR I: soorten waarvoor op basis van Bijlage I van de Vogelrichtlijn in één of meerdere Natura 2000-gebieden slaapplaatsdoelen worden geformuleerd; Ai: soort speelt mogelijk een rol bij verspreiding van aviaire influenza; Exoot: volgens de lijst die gehanteerd wordt door de NVWA.

2)Inmiddels verdwenen uit Nederland.

Natura 2000‑gebieden

7.6.3Natura 2000-gebieden vogelsoorten op slaapplaatsen

Natura 2000-gebied1) Aantal VR-soorten2) Teldekking3) laatste 3 seizoenen (2016/17–2018/19) Teldekking3) laatste 6 seizoenen (2013/14–2018/19)
Aamsveen 4) 1 100 100
Alde Feanen 4 67 71
Bargerveen 3 100 100
Biesbosch 7 95 98
Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein 1 67 83
       
Buurserzand & Haaksbergerveen4) 1 100 100
Deelen 4 92 83
Deurnsche Peel & Mariapeel 3 33 56
Donkse Laagten 3 100 100
Duinen Goeree & Kwade Hoek 2 100 100
       
Dwingelderveld 2 100 100
Eemmeer & Gooimeer Zuidoever 1 100 67
Eilandspolder 1 67 83
Engbertsdijksvenen 2 100 100
Fochteloërveen 4 92 96
       
Grevelingen 5 60 80
Groote Peel 4 67 83
Groote Wielen 3 89 94
Haringvliet 8 54 46
Hollands Diep 3 22 17
       
IJsselmeer 12 69 61
Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske 2 17 8
Kampina & Oisterwijkse Vennen 1 100 100
Ketelmeer & Vossemeer 7 38 40
Krammer-Volkerak 6 6 11
       
Lauwersmeer 9 85 67
Leekstermeergebied 2 33 33
Lepelaarplassen 2 67 58
Markermeer & IJmeer 4 50 58
Markiezaat 2 100 100
       
Naardermeer 2 100 100
Nieuwkoopse Plassen & De Haeck 2 67 75
Noordzeekustzone 1 0 0
Oostelijke Vechtplassen 3 33 17
Oosterschelde 4 33 25
       
Oostvaardersplassen 6 83 83
Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving 5 93 83
Polder Zeevang 1 100 100
Rijntakken 10 80 83
Sneekermeergebied 6 83 86
       
Strabrechtse Heide & Beuven 1 100 100
Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht 1 0 0
Van Oordt's Mersken 2 33 33
Veerse Meer 5 27 13
Veluwerandmeren 3 11 17
       
Voordelta 1 0 0
Waddenzee 7 43 43
Westerschelde & Saeftinghe 2 50 58
Wieden 4 100 100
Witte en Zwarte Brekken 5 87 93
       
Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder 1 100 100
Zoommeer 2 0 0
Zuidlaardermeergebied 2 33 17
Zwanenwater & Pettemerduinen 1 100 100
Zwarte Meer 5 20 30

1)Alleen gebieden met een slaapplaatsfunctie voor een of meer contractsoorten.

2)Aantal niet-broedende kwalificerende soorten waarvoor het gebied een slaapplaatsfunctie heeft.

3)Het gemiddelde percentage getelde soort-gebiedcombinaties over de aangegeven periode.

4)Gebied (nog) niet aangewezen met slaapplaatsfunctie.

Voortgang 2020

De teldekking, gedefinieerd als het percentage goed getelde soort-gebiedcombinaties is de laatste jaren stabiel gebleven. Er zijn weliswaar tellingen uitgevoerd in meer combinaties, maar recent is afgesproken dat de teldekking in een gebied aan een ondergrens moet voldoen om mee te doen in trendanalyses. De teldekking is in de eerste jaren snel gestegen van ca. 40% tot bijna 70%, maar de laatste drie jaar ligt de teldekking net boven de 60%. Het aantal tellers lijkt de laatste jaren gestabiliseerd, maar er blijkt een hoge turnover van waarnemers te zijn: er komen jaarlijks veel waarnemers bij, maar er vallen er ook veel af. Sovon heeft daarom de laatste jaren extra aandacht besteed aan het binden van waarnemers en gericht zoeken naar waarnemers. Dit heeft inmiddels geleid tot betere bezetting met waarnemers voor de Grote Peel, Haringvliet, Hollands Diep, Leekstermeergebied en Kampina. Monitoring in de provincies Fryslân en Zuid-Holland is al enkele seizoenen uitgebreider dan voorheen door afzonderlijke opdrachten van de provincies aan Sovon. Sovon heeft een artikel over trends op slaapplaatsen gepubliceerd in Limosa, waarmee mogelijk nieuwe waarnemers worden aangetrokken.

Inmiddels zijn tien seizoenen met gegevens beschikbaar en zijn voor 142 soort-gebiedcombinaties trends berekend, waarvan er 95 (ruim 65%) een betrouwbare trendbeoordeling hebben gekregen. Voor de overige 47 soort-gebiedcombinaties is de trend nog onzeker. Naar verwachting zal een toenemend deel hiervan betrouwbare trends op gaan leveren naarmate het aantal getelde jaren toeneemt. Het overzicht in tabel 7.6.2 moet als een voorlopige inschatting worden gezien, omdat Sovon en CBS nog werken aan verbetering van de methode voor trendberekening.

7.6.4 Percentage getelde soort-gebiedsoortcombinaties (%)
Jaren Percentage Geteld
2009 42,40837696
2010 51,83246073
2011 60,73298429
2012 64,92146597
2013 69,63350785
2014 60,20942408
2015 64,39790576
2016 63,87434555
2017 66,4921466
2018 66,4921466

Aandachtspunten

  • Het contact met waarnemers meer richten op langdurige binding (Sovon).
  • Verbeteren van de methode voor trendberekening (CBS, Sovon).

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM.

Informatie over Sovon: Website Sovon.

De kaart toont de ligging van de Natura2000-gebieden met slaapplaatsfunctie voor vogels in Nederland. Per Natura2000-gebied is aangegeven of de teldekking in de laatste 3 jaar minder dan 50%, 50 tot 75% of meer dan 75% bereikte.

7.7Reptielen

Algemeen

Het meetprogramma voor reptielen volgt alle zeven inheemse reptielensoorten van ons land en een drietal exoten. Zowel de omvang van de populaties als de verspreiding van de soorten kunnen goed in kaart worden gebracht.

Coördinatie: Stichting RAVON.

Uitvoering: Vrijwilligers, Stichting RAVON, CBS.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV.

7.7.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterk sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends van soorten van Bijlage II en IV
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: verspreiding van soorten van Bijlage II, IV en V
Matig sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn: structuur & functie van habitattypen (o.a. Rode Lijst-status van typische soorten)
  Rode Lijsten: Rode Lijst-status van soorten
  Invasieve exoten: verspreiding van soorten vermeld op de Unielijst
Niet sturende meetdoelen
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.

Gegevens

De prioriteit van het meetprogramma ligt bij het volgen van de reptielen die op Bijlage IV van de Habitatrichtlijn vermeld worden: gladde slang, muurhagedis en zandhagedis. De verzamelde gegevens kunnen echter ook goed gebruikt worden voor andere meetdoelen (zie tabel 7.7.1). Om die reden en vanwege de haalbaarheid van het tellen van de soorten, zijn adder, hazelworm en levendbarende hagedis, typische soorten van de Habitatrichtlijn, opgenomen in het meetprogramma. Voor de ringslang, ook een inheems reptiel, zijn er geen sturende meetdoelen, maar voor deze soort kan met een geringe extra inspanning toch zowel een betrouwbare landelijke aantalstrend als verspreidingstrend berekend worden. Drie ondersoorten van de lettersierschildpad, geelbuikschildpad, geelwangschildpad en roodwangschildpad, zijn dit jaar voor het eerst opgenomen in het meetprogramma. Het zijn invasieve exoten die worden vermeld op de Unielijst van de EU. De soorten worden gevolgd in opdracht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Het is nog niet mogelijk trends voor deze soorten te berekenen. Tabel 7.7.2 geeft een overzicht van de soorten die zijn opgenomen in het meetprogramma en de mogelijkheden voor het berekenen van betrouwbare aantals- en verspreidingstrends.

Voor het bepalen van de landelijke aantalstrends worden vaste meetlocaties van enige hectaren zeven maal per jaar geïnventariseerd op alle voorkomende soorten. Voor zes soorten gaat het om een steekproef van enige honderden meetlocaties uit hun leefgebieden (vooral duinen en heide). De uitzondering is de muurhagedis: Maastricht is de enige Nederlandse natuurlijke vindplaats van deze soort. In principe wordt de muurhagedis op alle locaties in Maastricht gevolgd. Trends in aantallen en indexcijfers worden berekend met het statistisch programma TRIM.

De gerichte gegevensinwinning voor het bepalen van de landelijke verspreiding op 10 x 10 km-hokniveau bestaat uit inventarisaties van km-hokken door vrijwilligers binnen de te actualiseren 10 x 10 km-hokken; vrijwilligers volgen hierbij een gestandaardiseerd protocol. De inventarisatiemethode verschilt per soort en is gericht op het vaststellen van de aan- of afwezigheid van de soort op km-hokniveau. Hierdoor kan ook op gedetailleerdere schaal dan 10 x 10 km naar verspreiding worden gekeken. De verspreiding van de muurhagedis wordt bij het tellen van de locaties in Maastricht al volledig in kaart gebracht. De inventarisatiegegevens worden aangevuld met gegevens die verzameld zijn voor het bepalen van de landelijke aantalstrend en losse waarnemingen.

Trends in verspreiding op 1 x 1 km-hokniveau worden berekend met de gegevens uit de Nationale Database Flora en Fauna. Bij de berekeningen wordt gebruik gemaakt van occupancy-modellen. Voor de muurhagedis is het vanwege de beperkte verspreiding niet mogelijk een trend op 1 x 1 km-hokniveau te berekenen.

Nadere informatie over de veldwerkmethode is te vinden in de veldwerkhandleiding. Deze handleiding is te vinden op de NEM-website en de website van RAVON (zie Links).

7.7.2Reptielen: kwaliteitsbeoordeling per soort

Soort Beleidsstatus1) Trends in aantallen landelijk Trends in verspreiding landelijk
Adder TYP goed goed
Geelbuikschildpad Exoot . .
Geelwangschildpad Exoot . .
Gladde slang HR IV goed goed
Hazelworm TYP goed goed
Levendbarende hagedis TYP goed goed
Muurhagedis HR IV goed  
Ringslang   goed goed
Roodwangschildpad Exoot . .
Zandhagedis HR IV, TYP goed goed

1)HR: Habitatrichtlijnsoort met nummer van Bijlage; TYP: Typische soort Habitatrichtlijn.

Natura 2000‑gebieden

Er zijn geen reptielensoorten die vermeld worden op Bijlage II van de Habitatrichtlijn, daarom zijn er geen Natura 2000‑gebieden aangewezen voor reptielen.

Voortgang in 2020

Teldekking aantalsmonitoring

Voor de meeste soorten in het meetprogramma zijn voldoende (recente) telgegevens beschikbaar en is de ligging van de telgebieden voldoende representatief voor de leefgebieden. Voor alle soorten kunnen daardoor jaarlijks door CBS betrouwbare landelijke trends berekend worden. Naast landelijke trends worden o.a. ook trends per FGR en per provincie bepaald. Het aantal getelde meetpunten in de duinen is punt van zorg. Dat aantal is sinds 2007 met tweederde afgenomen. Voor de zandhagedis brengt dat het gevaar van een vertekende trend met zich mee. In drie van de zeven duingebieden is er over de laatste 10 jaar geen betrouwbare trend te berekenen. Dat heeft een negatieve invloed op de betrouwbaarheid van de trend voor Nederland. Ook voor het noorden van ons land geldt dat het lastig is om nieuwe vrijwilligers te vinden voor trajecten waarvan tellers gestopt zijn.

Het aantal getelde meetpunten is wel wat lager dan in het verleden, maar daalt niet verder (zie figuur 7.7.3).

7.7.3 Aantal getelde meetpunten voor reptielen
Jaren Meetpunten
'94 107
'95 176
'96 207
'97 211
'98 222
'99 267
'00 273
'01 266
'02 331
'03 326
'04 362
'05 349
'06 349
'07 380
'08 367
'09 374
'10 349
'11 332
'12 287
'13 274
'14 284
'15 265
'16 260
'17 258
'18 273
19 261

Verspreidingsonderzoek

Het jaar 2020 is het derde jaar van de nieuwe HR-rapportageperiode. Het verspreidingsonderzoek op 10 x 10 km-hokniveau ligt goed op schema. Voor de muurhagedis en de zandhagedis is er al een betrouwbaar beeld van de actuele verspreiding. Voor de gladde slang is er nog voldoende tijd om dat doel te bereiken, zie tabel 7.7.4. Het aantal unieke kilometerhokken dat bezocht is, ligt de laatste jaren steevast boven de 2000, zie tabel 7.7.5.

7.7.4Voortgang verspreidingsonderzoek reptielen

  10 x 10 km-hokken Geactualiseerd na 3 jaar (10 x 10 km)
Soort  aantal %
Gladde slang 66 70
Muurhagedis 2 100
Zandhagedis 96 91
7.7.5 Aantal bezochte kilometerhokken voor reptielen
jaren Kilometerhokken
'94 609
'95 704
'96 682
'97 833
'98 856
'99 938
'00 952
'01 835
'02 878
'03 915
'04 1092
'05 1358
'06 1226
'07 1897
'08 1690
'09 2080
'10 2141
'11 2195
'12 2059
'13 1982
'14 2442
'15 2325
'16 2208
'17 2285
'18 2176
19 2340

Aandachtspunten

  • Zorgen dat het aantal getelde meetpunten weer toeneemt, zeker in de duinen en het noorden van ons land (RAVON).
  • Zorgen dat het vrijwilligersnetwerk en de technische voorzieningen (database, invoerportaal) voor het verspreidingsonderzoek op peil blijven (RAVON).

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM.

Informatie over RAVON: Website RAVON.

Trends per soort en graadmeters: Compendium voor de Leefomgeving.

De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van reptielen van 1994 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.

7.8Amfibieën

Algemeen

Het meetprogramma voor amfibieën volgt alle 16 inheemse amfibieënsoorten van ons land en een exoot. Voor een vijftal soorten richt het programma zich primair op het inwinnen van aantalsgegevens. Voor de 12 overige soorten is het meetprogramma gericht op het inwinnen van verspreidingsgegevens.

Coördinatie: Stichting RAVON.

Uitvoering: Vrijwilligers, Stichting RAVON, CBS.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV.

7.8.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterk sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends van soorten van Bijlage II en IV
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: verspreiding van soorten van Bijlage II, IV en V
  Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer: landelijk trends
Matig sturende meetdoelen
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: trends in gezamenlijke HR-/VR-gebieden
  Habitatrichtlijn: structuur & functie van habitattypen (o.a. Rode Lijst-status van typische soorten)
  Rode Lijsten: Rode Lijst-status van soorten
  Invasieve exoten: verspreiding van soorten vermeld op de Unielijst
Niet sturende meetdoelen
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.
  Stadsnatuur: landelijke trends

Gegevens

Van vijf soorten amfibieën (boomkikker, geelbuikvuurpad, knoflookpad, vroedmeesterpad en vuursalamander) worden aantallen geteld. Vaste meetpunten worden, afhankelijk van de soorten die er voorkomen, met diverse meetmethoden (zicht & geluidswaarneming, schepnet e.d.) jaarlijks enkele keren bemonsterd op het voorkomen van soorten.

De vuursalamander is niet zo gebonden aan water. Voor deze soort zijn routes uitgezet in vochtige loofbossen, waar naar deze soort wordt gezocht. Van de geelbuikvuurpad, vroedmeesterpad en vuursalamander wordt het gehele leefgebied onderzocht. Bij de boomkikker en de knoflookpad betreffen de meetpunten een steekproef van het leefgebied. Met deze tellingen worden aantalstrends en indexcijfers berekend; hierbij wordt gebruik gemaakt van het programma TRIM. Voor de 11 overige inheemse soorten worden alleen verspreidingstrends bepaald, op basis van inventarisaties met daglijstjes. Met behulp van deze daglijstjes kunnen trefkansen worden bepaald en kunnen trends in verspreiding en indexcijfers worden berekend waarbij gebruik wordt gemaakt van occupancy-modellen. De verspreidingstrends zijn een alternatief voor aantalstrends, die bij deze soorten niet betrouwbaar genoeg konden worden bepaald. Het grootste deel van de tellingen wordt verzameld door vrijwilligers. Een klein deel van de werkzaamheden wordt uitgevoerd door betaalde krachten die worden aangestuurd door RAVON. De gerichte gegevensinwinning voor het bepalen van de landelijke verspreiding op 10 x 10 km-hokniveau bestaat uit inventarisaties van km-hokken door vrijwilligers binnen de te actualiseren 10 x 10 km-hokken. Vrijwilligers volgen hierbij een gestandaardiseerd protocol. De inventarisatie‑methode verschilt per soort en is gericht op het vaststellen van de aan- of afwezigheid van de soort op km-hokniveau. Hierdoor kan ook op gedetailleerdere schaal dan 10 x 10 km naar verspreiding worden gekeken. De verspreiding van de geelbuikvuurpad, vroedmeesterpad en vuursalamander wordt via de aantalsmonitoring al volledig in kaart gebracht omdat deze soorten in hun gehele – beperkte – leefgebied worden geteld. Naast de gegevens die door vrijwilligers van RAVON verzameld worden, worden er ook gegevens verzameld door anderen. RAVON brengt deze gegevens bij elkaar. Vervolgens levert RAVON de gegevens aan het CBS voor het bepalen van de verspreiding en de trend in verspreiding. Nadere informatie over de veldwerkmethode is te vinden in de veldwerkhandleiding (zie Links).

Soorten

De prioriteit van het meetprogramma ligt bij het volgen van de amfibieën die op één of meerdere bijlagen van de Habitatrichtlijn vermeld worden. Tabel 7.8.2 geeft een overzicht van deze soorten en de mogelijkheden voor het berekenen van betrouwbare aantals- en verspreidingstrends. De verzamelde gegevens kunnen echter ook goed gebruikt worden voor andere meetdoelen. Om die reden en vanwege de haalbaarheid van het tellen van de soorten, zijn de vinpootsalamander en de vuursalamander, typische soorten van de Habitatrichtlijn, ook opgenomen in het meetprogramma. Voor de alpenwatersalamander, gewone pad en kleine watersalamander zijn er geen sturende meetdoelen, maar voor deze soorten kan met een geringe extra inspanning toch een betrouwbare landelijke verspreidingstrend berekend worden. De Amerikaanse stierkikker is dit jaar voor het eerst opgenomen in het meetprogramma. Het is een invasieve exoot die wordt vermeld op de Unielijst van de EU. De soort wordt gevolgd in opdracht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Het is nog niet mogelijk trends voor deze soort te berekenen.

7.8.2Amfibieën: kwaliteitsbeoordeling per soort

Soort Beleidsstatus1) Trends in aantallen landelijk Trends in verspreiding landelijk Trends in aantallen Natura 2000
Alpenwatersalamander     goed  
Amerikaanse stierkikker Exoot . .  
Bastaardkikker2) HR V . goed  
Boomkikker HR IV goed goed  
Bruine kikker HR V   goed  
         
Gewone pad   . goed  
Geelbuikvuurpad HR II & IV goed   matig
Heikikker HR IV, TYP . goed  
Kamsalamander HR II & IV . goed 3)
Kleine watersalamander     goed  
         
Knoflookpad HR IV goed .  
Meerkikker2) HR V . goed  
Poelkikker2) HR IV, TYP . goed  
Rugstreeppad HR IV, TYP . goed  
Vinpootsalamander TYP . goed  
         
Vroedmeesterpad HR IV goed .  
Vuursalamander TYP goed .  

1)HR: Habitatrichtlijnsoort met nummer van bijlage; TYP: Typische soort Habitatrichtlijn.

2)Vanwege het moeilijke onderscheid en voorkomende kruisingen tussen de soorten worden poelkikker, meerkikkers en bastaardkikkers ook wel samengenomen onder de naam "groene kikker complex".

3)Van de kamsalamander wordt alleen een trend in verspreiding berekend, de verspreidingstrend wordt gezien als een benadering voor de aantalstrend.

Natura 2000‑gebieden

De geelbuikvuurpad en de kamsalamander worden vermeld op Bijlage II van de Habitatrichtlijn. Vanwege deze vermelding en vanwege hun voorkomen in bepaalde Natura 2000‑gebieden, zijn er Natura 2000‑gebieden aangewezen voor deze soorten. Voor de geelbuikvuurpad zijn twee gebieden aangewezen, Geuldal en Bemelerberg & Schiepersberg. In beide gebieden wordt de soort geteld en kan een aantalstrend berekend worden. Voor de kamsalamander zijn 37 gebieden aangewezen (zie tabel 7.8.3). Het is nu nog niet duidelijk welke van deze gebieden in 2020 onderzocht zijn op het voorkomen van de kamsalamander. De gegevens zijn per definitie onvoldoende om voor de kamsalamander verspreidingstrends per gebied te berekenen.

7.8.3Natura 2000‑gebieden

Soort Natura 2000-gebied
Geelbuikvuurpad Bemelerberg & Schiepersberg
Geelbuikvuurpad Geuldal
   
Kamsalamander Aamsveen
Kamsalamander Achter de Voort etc.
Kamsalamander Bemelerberg & Schiepersberg
Kamsalamander Boetelerveld
Kamsalamander Brabantse Wal
   
Kamsalamander Brunssummerheide
Kamsalamander Buurserzand & Haaksbergerveen
Kamsalamander Drentsche Aa
Kamsalamander Drents-Friese Wold etc.
Kamsalamander Dwingelderveld1)
   
Kamsalamander Geuldal
Kamsalamander Holtingerveld
Kamsalamander Kampina & Oisterwijkse Vennen
Kamsalamander Korenburgerveen
Kamsalamander Landgoederen Brummen
   
Kamsalamander Landgoederen Oldenzaal
Kamsalamander Leenderbos, Groote Heide & De Plateaux
Kamsalamander Lingegebied & Diefdijk-Zuid
Kamsalamander Loevestein etc.
Kamsalamander Loonse en Drunense Duinen etc.
   
Kamsalamander Maasduinen
Kamsalamander Meijendel & Berkheide
Kamsalamander Meinweg
Kamsalamander Oeffelter Meent
Kamsalamander Rijntakken
   
Kamsalamander Roerdal
Kamsalamander Sallandse heuvelrug
Kamsalamander Springendal etc.
Kamsalamander Stelkampsveld
Kamsalamander Uiterwaarden Lek
   
Kamsalamander Vecht- en Beneden-Reggegebied
Kamsalamander Veluwe
Kamsalamander Vlijmens Ven etc.
Kamsalamander Willinks Weust
Kamsalamander Witte Veen
   
Kamsalamander Zouweboezem
Kamsalamander Zwin & Kievittepolder

1)Geen betredingstoestemming.

Voortgang in 2020

Aantalsmonitoring

Voor de vijf soorten waarvan aantallen geteld worden, zijn voldoende (recente) telgegevens beschikbaar en is de ligging van de telgebieden voldoende representatief voor de leefgebieden. Voor deze soorten kunnen daardoor jaarlijks betrouwbare landelijke trends berekend worden. Het aantal getelde meetpunten in 2019 is ten opzichte van 2018 toegenomen (figuur 7.8.4).

7.8.4 Aantal getelde watertjes voor amfibieën
Jaren Watertjes
'97 392
'98 415
'99 442
'00 617
'01 770
'02 796
'03 802
'04 820
'05 861
'06 851
'07 860
'08 922
'09 686
'10 848
'11 891
'12 906
'13 945
'14 890
'15 1051
'16 960
'17 1046
'18 883
19 897

Verspreidingsonderzoek

Voor de andere soorten, waarvoor met behulp van daglijstjes verspreidingstrends worden bepaald, zijn ruim voldoende gegevens beschikbaar. Het aantal bezochte kilometerhokken is hoog (figuur 7.8.5). De representativiteit van de verspreidingstrends is goed. De gegevens zijn namelijk niet alleen afkomstig uit het meetprogramma, maar ook uit de NDFF. De NDFF bevat ook waarnemingen van groenbureaus, overheden en niet aan RAVON verbonden vrijwilligers. In 2020 zijn nieuwe modellen gemaakt om bij berekening van verspreidingstrends beter rekening te kunnen houden met de specifieke kenmerken van de data. Daarnaast is, in samenwerking met RAVON, een verbeteringsslag doorgevoerd om op meer gedetailleerde wijze rekening te houden met soorten die juist niet zijn waargenomen. Hiervoor wordt gekeken naar het stadium (ei, larve, adult), het tijdstip in het seizoen en de methode van waarnemingen. Deze variabelen zijn sterk van invloed op de mogelijkheid dat soorten gemist worden.

7.8.5 Aantal bezochte kilometerhokken voor amfibieën
jaren Kilometerhokken
'97 2011 . .
'98 1790 . .
'99 2307 . .
'00 2376 . .
'01 2123 . .
'02 2450 . .
'03 2330 . .
'04 2594 . .
'05 3900 . .
'06 3064 . .
'07 4637 . .
'08 4863 . .
'09 5291 . .
'10 5550 . .
'11 5479 . .
'12 5274 . .
'13 5174 . .
'14 5837 . .
'15 5536 . .
'16 6108 . .
'17 6216 . .
'18 6417 . .
'19 6628 . .

Het jaar 2020 is het derde jaar van de nieuwe HR-rapportageperiode. Het verspreidingsonderzoek ligt goed op schema.

7.8.6Voortgang verspreidingsonderzoek amfibieën

10 x 10 km-hokken Geactualiseerd na 3 jaar (10 x 10 km)
Soort aantal %
Bastaardkikker 391 86
Boomkikker 35 86
Bruine kikker 432 97
Geelbuikvuurpad 4 100
Heikikker 227 79
     
Kamsalamander 192 76
Knoflookpad 33 82
Meerkikker 250 52
Poelkikker 233 80
Rugstreeppad 280 74
     
Vroedmeesterpad 7 100

Aandachtspunten

  • Op peil houden van de bestaande aantalsmonitoring in meetpunten waar de vijf soorten voorkomen waarvan aantallen worden geteld (RAVON).
  • Levering verspreidingsgegevens amfibieën, inclusief de gegevens uit de NDFF (RAVON).
  • Kennisregels voor het maken van nulwaarnemingen ten bate van de verspreidingstrends voor iedereen begrijpelijk documenteren (RAVON).
  • Zorgen dat het vrijwilligersnetwerk en de technische voorzieningen (database, kaartmodule verspreidingsonderzoek) op peil blijven (RAVON).

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring: Website NEM.

Informatie over RAVON: Website RAVON.

Trends per soort en graadmeters: Compendium voor de Leefomgeving.

De kaart toont de ligging van de meetpunten in Nederland van de aantalsmonitoring van amfibieën van 1997 tot en met 2019. Per meetpunt is aangegeven of er minimaal 1 telling is uitgevoerd in de laatste 3 jaar of niet.

7.9Zoetwatervissen

Algemeen

Middels het meetprogramma voor zoetwatervissen van het NEM worden visgegevens uit alle belangrijke (zoet) waterrijke gebieden van Nederland bij elkaar gebracht. Er wordt gestuurd op het inwinnen van verspreidingsgegevens.

Coördinatie: Stichting RAVON.

Uitvoering: Vrijwilligers, Stichting RAVON, CBS.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV.

7.9.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterk sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends van soorten van Bijlage II en IV
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: verspreiding van soorten van Bijlage II, IV en V
  Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer: landelijk trends
Matig sturende meetdoelen
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
  Natura 2000: trends in gezamenlijke Natura 2000-gebieden
  Habitatrichtlijn: structuur & functie van habitattypen (o.a. Rode Lijst-status van typische soorten)
  Rode Lijsten: Rode Lijst-status van soorten
  Invasieve exoten: verspreiding van soorten vermeld op de Unielijst
Niet sturende meetdoelen
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends

Gegevens

Visgegevens worden met verschillende methoden (zoals schepnet, elektrisch schepnet, zegen, kuil, fuik, hengel en eDNA) in verschillende delen van het watersysteem en door verschillende organisaties verzameld: Rijkswaterstaat (grote rivieren, kanalen en meren), de waterschappen (regionale wateren) en hengelaars (sportvisserijwateren). Deze gegevens, en gegevens van adviesbureaus en nog wat kleinere bronnen, worden bijeengebracht door RAVON. Toch zijn er nog wateren en regio’s die niet goed onderzocht zijn op het voorkomen van de soorten uit het meetprogramma. Om een goede landelijke dekking te verkrijgen, worden die gebieden door vrijwilligers met specifieke methoden (schepnet, zaklamp) geïnventariseerd. De coördinatie hiervan is in handen van RAVON. Een beschrijving van de werkwijze per soort is te vinden op de website van RAVON (zie Links). Voor veel soorten zijn betrouwbare gegevens beschikbaar vanaf 1990.

Soorten

De prioriteit van het meetprogramma voor zoetwatervissen ligt bij de vissoorten die vermeld worden op één of meerdere bijlagen van de Habitatrichtlijn. Tabel 7.9.2 geeft een overzicht van deze soorten en de mogelijkheden voor het berekenen van betrouwbare aantals- en verspreidingstrends. Daarnaast gaat er ook aandacht uit naar de vissensoorten die kenmerkend zijn voor een bepaald habitattype (de typische soorten). De opzet van het meetprogramma stelt het NEM echter in staat van veel meer zoetwatervissen de verspreiding en de trends in verspreiding (= aantal bezette 1 x 1 km-hokken per jaar) in beeld te brengen. De stand van de beekprik kan middels de opzet van het huidige meetprogramma niet goed in beeld gebracht worden. Om die reden is er een meetprogramma ontwikkeld waarbij de populatiegrootte wordt gemonitord door het tellen van larven. Het programma is in 2018 gestart en omvat 50 trajecten verdeeld over het verspreidingsgebied. In 2020 zijn in 35 trajecten tellingen gedaan, daarmee is het streefaantal van 25 trajecten waar tijdens een seizoen geteld wordt, ruimschoots gehaald. De rivierprik is opgenomen in het meetprogramma voor de zoetwatervissen, maar de verzamelde gegevens zijn door de WOT niet gebruikt voor de VHR-rapportage over 2013–2018. Dat roept de vraag op of het zin heeft de soort via het NEM te blijven volgen. Drie soorten, amoergrondel, blauwband en zonnebaars, zijn dit jaar voor het eerst opgenomen in het meetprogramma. Het zijn invasieve exoten die worden vermeld op de Unielijst van de EU. De soorten worden gevolgd in opdracht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Het is nog niet mogelijk trends voor deze soorten te berekenen. Tabel 7.9.2 geeft een overzicht van de soorten die zijn opgenomen in het meetprogramma en de mogelijkheden voor het berekenen van betrouwbare aantals- en verspreidingstrends.

7.9.2Zoetwatervissen: kwaliteitsbeoordeling per soort

Soort Beleidsstatus1) Verspreidingstrend landelijk Aantalstrend landelijk
Amoergrondel Exoot . .
Beekdonderpad HR II goed .
Beekprik HR II, ANLb goed matig
Bermpje TYP goed .
Bittervoorn HR II, ANLb goed .
Blauwband Exoot goed .
Grote modderkruiper HR II, ANLb goed .
       
Kleine modderkruiper HR II, ANLb goed .
Rivierdonderpad2) HR II, ANLb goed .
Rivierprik3) HR II & V goed .
Ruisvoorn TYP slecht .
Snoek TYP goed .
       
Zeelt TYP goed .
Zonnebaars Exoot goed .

1)HR: Habitatrichtlijnsoort met nummer van bijlage; TYP: Typische soort HR; ANLb: soort is doelsoort van de beleidsmonitoring in het kader van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer.

2)De donderpad die op de Habitatrichtlijn genoemd wordt (Cottus gobio), blijkt niet in Nederland voor te komen, maar wel de enige jaren geleden ontdekte soorten rivierdonderpad (Cottus perifretum) en beekdonderpad (Cottus rhenanus). Het ministerie van EZ verwacht dat deze twee nieuwe soorten op termijn als HR-soort zullen worden aangemerkt.

3)WUR verzamelt telgegevens van de rivierprik. Hiermee kunnen aantalstrends berekend worden.

Natura 2000‑gebieden

Er zijn zeven vissoorten die vermeld worden op Bijlage II van de Habitatrichtlijn. Voor zes van deze soorten zijn Natura 2000‑gebieden aangewezen. Zie tabel 7.9.3 voor een overzicht van de gebieden en de vissoorten waarvoor de gebieden aangewezen zijn. De gegevens zijn per definitie onvoldoende om voor de afzonderlijke soorten verspreidingstrends per gebied te berekenen.

7.9.3Natura 2000‑gebieden zoetwatervissen

Natura 2000-gebied Soorten HR Bijlage II
Alde Faenen bittervoorn, grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Biesbosch bittervoorn, grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad, rivierprik
Binnenveld grote modderkruiper
Botshol kleine modderkruiper
Buurserzand & Haaksbergerveen grote modderkruiper
   
De Wieden bittervoorn, grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Deurnse Peel & Mariapeel bittervoorn, kleine modderkruiper
Dinkelland beekprik, bittervoorn, rivierdonderpad
Drentsche Aa-gebied grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad, rivierprik
Eilandspolder bittervoorn, kleine modderkruiper
   
Geuldal beekprik, rivierdonderpad
Grensmaas rivierdonderpad, rivierprik
Groote Wielen bittervoorn, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Haringvliet1) bittervoorn, rivierdonderpad, rivierprik
Hollands Diep rivierprik
   
IJsselmeer rivierdonderpad
Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske bittervoorn, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Kampina & Oisterwijkse Vennen kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Kempenland-West kleine modderkruiper
Kennemerland-Zuid kleine modderkruiper
   
Krammer-Volkerak kleine modderkruiper
Langstraat grote modderkruiper, kleine modderkruiper
Leenderbos, Groote Heide & De Plateaux beekprik, bittervoorn, kleine modderkruiper
Leudal bittervoorn, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Lingegebied & Diefdijk-Zuid bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper
   
Loevestein, Pompveld & Kornsche boezem bittervoorn, grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Maas bij Eijsden rivierdonderpad, rivierprik
Maasduinen kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Markermeer & IJmeer kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Meijendel & Berkheide kleine modderkruiper
   
Meinweg beekprik
Naardermeer bittervoorn, kleine modderkruiper
Nieuwkoopse Plassen & De Haeck bittervoorn, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Noordzeekustzone1) rivierprik
Oeffelter Meent kleine modderkruiper
   
Olde Maten & Veerslootslanden bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper
Oostelijke Vechtplassen bittervoorn, grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Oudegaasterbrekken etc kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Polder Westzaan bittervoorn, kleine modderkruiper
Rijntakken2) bittervoorn, grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad, rivierprik
   
Roerdal beekprik, bittervoorn, grote modderkruiper, rivierprik, rivierdonderpad
Rottige Meenthe & Brandemeer bittervoorn, kleine modderkruiper
Springendal & Dal van de Mosbeek beekprik
Stabrechtse Heide & Beuven kleine modderkruiper
Swalmdal rivierdonderpad
   
Uiterwaarden Zwarte water en Vecht bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Van Oordts Mersken grote modderkruiper, kleine modderkruiper
Vecht- en Beneden-Reggegebied bittervoorn, grote moderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Veluwe beekprik, rivierdonderpad
Veluwerandmeren kleine modderkruiper, rivierdonderpad
   
Vlakte van de Raan1) rivierprik
Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper
Voordelta1) rivierprik
Waddenzee1) rivierprik
Weerribben bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
   
Weerter- en Budelerbergen & Ringselven bittervoorn, kleine modderkruiper
Westerschelde & Saeftinghe1) rivierprik
Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder bittervoorn, kleine modderkruiper, rivierdonderpad
Zouweboezem bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper
Zwarte Meer bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper, rivierdonderpad

1)In deze gebieden vindt geen monitoring plaats in het kader van het NEM. De gebieden zijn niet geschikt voor monitoring door vrijwilligers.

2)Rivierprik wordt hier niet gemonitord.

Voortgang in 2020

In 2019 is bij het meetprogramma voor de beekprik een knelpunt ontstaan. In 2020 was het probleem nog niet opgelost. Vrijwilligers van RAVON krijgen in Limburg van Waterschap Limburg onvoldoende ruimte om het meetprotocol uit te voeren. Waterschap Limburg heeft vrijwilligers geen toestemming gegeven om de beken te betreden. Het bereiken van het doel van het meetprogramma, een betrouwbaar beeld van de aantalsontwikkeling van de beekprik in Nederland, wordt hierdoor belemmerd. Een belangrijk deel van het verspreidingsgebied van deze soort ligt namelijk in de provincie Limburg.

Teldekking

Er worden in Nederland veel visgegevens verzameld door verschillende organisaties die zich elk op specifieke wateren richten. Daardoor zijn de verzamelde gegevens representatief voor de leefgebieden van de verschillende soorten. De visgegevens die waterschappen verzamelen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) zijn vanwege de hoeveelheid gegevens en de goede landelijke dekking een belangrijke bron.

De bemonsteringen worden door de waterschappen echter niet elk jaar gedaan, maar eens in de paar jaar. Verder worden de gegevens met enige vertraging in de NDFF gezet en waarschijnlijk zetten niet alle waterschappen hun data in de NDFF, sommigen geven de data alleen aan het Informatiehuis Water (IHW). Dat bemoeilijkt het jaarlijks berekenen van trends. Rijkswaterstaat verzamelt jaarlijks visgegevens van de grote rivieren, maar deze gegevens worden tot nu toe niet door Rijkswaterstaat in de NDFF gezet. Het IJsselmeer wordt bemonsterd door WMR, ook deze gegevens komen niet direct in de NDFF terecht.

Waarschijnlijk is het beter, vanwege de tijd die nodig is om de gegevens van alle partijen bij elkaar te krijgen, om de trendberekeningen eens in de twee jaar uit te voeren in plaats van jaarlijks. Om het tijdschema van de berekeningen te kunnen bepalen moet de gegevensstroom van waterschappen, RWS en andere partijen naar NDFF en IHW beter in kaart worden gebracht.

RAVON voegt aan iedere waarneming informatie toe over het watertype waaruit de waarneming afkomstig is. Dit jaar is bij het berekenen van de verspreidingstrends voor het eerst gestratificeerd naar waterschap i.p.v. naar fysisch geografische regio. Dit betekent dat er voor veel soorten nu ook trends per waterschap beschikbaar zijn.

7.9.4 Aantal bezochte kilometerhokken voor vissen
jaren Kilometerhokken
'90 811
'91 893
'92 1321
'93 1525
'94 2066
'95 1236
'96 1670
'97 1370
'98 1064
'99 1292
'00 1373
'01 1295
'02 1706
'03 1927
'04 2002
'05 2666
'06 3695
'07 4803
'08 4756
'09 6188
'10 5966
'11 6402
'12 8120
'13 9026
'14 9784
'15 7592
'16 7328
'17 6417
'18 6605
'19 3567

Verspreidingsonderzoek

Het jaar 2020 is het derde jaar van de nieuwe HR-rapportageperiode. In 2020 is goede vooruitgang geboekt, het verspreidingsonderzoek verloopt volgens planning. Voor de rivierdonderpad lijkt dit niet het geval, maar deze soort gaat de laatste jaren achteruit vanwege de opkomst van een exoot (zwartbekgrondel).

7.9.5Voortgang verspreidingsonderzoek vissen

10 x 10 km- hokken Geactualiseerd na 3 jaar (10 x 10 km)
Soort aantal %
Beekdonderpad 7 86
Beekprik 28 86
Bittervoorn 258 72
Grote modderkruiper 163 50
Kleine modderkruiper 331 78
 
Rivierdonderpad 219 29
Rivierprik 6 67

Aandachtspunten

  • Het bij elkaar brengen van de KRW-gegevens van waterschappen (RAVON).
  • In kaart brengen van de gegevensstroom van waterschappen naar de NDFF (CBS & RAVON).
  • Frequentie waarmee trends berekend worden heroverwegen (CBS & RAVON).
  • Sturen op inventarisaties in gebieden waarvan weinig gegevens van de contractsoorten bekend zijn en in kaart brengen van effectiviteit van de sturing (RAVON).
  • Het vinden van voldoende vrijwilligers voor het nieuwe beekprik-meetprogramma (RAVON).
  • In gesprek blijven met het Waterschap Limburg met het oog op het monitoren van de beekprik in de provincie Limburg (RAVON).
  • Overleggen met de WOT over de rivierprik om helder te krijgen welke gegevens gebruikt zullen worden in het volgende VHR-rapport zodat bepaald kan worden of het zin heeft de soort via het NEM te monitoren (Stuurgroep Monitoring).
  • In kaart brengen welke voor vissen aangewezen Natura 2000‑gebieden onderbemonsterd zijn (RAVON).

Informatie over het Netwerk Ecologische Monitoring Website NEM.

Informatie over RAVON Website RAVON.

Trends HR-soorten en graadmeter: Compendium voor de Leefomgeving

7.10Vlinders

Algemeen

Het meetprogramma vlinders bestaat uit twee onderdelen: aantalsmonitoring en verspreidingsonderzoek.

Coördinatie: De Vlinderstichting.

Uitvoering: Vrijwilligers, De Vlinderstichting, terreinbeherende organisaties, CBS.

Opdrachtgever: Ministerie van LNV.

7.10.1Meetdoelen voor deze soortgroep

Sterke sturende meetdoelen
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: landelijke trends
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: verspreiding van soorten
Matige sturende meetdoelen
  Natura 2000: trends per Natura 2000-gebied
  Natura 2000: populatiegrootte per Natura 2000-gebied
  Habitatrichtlijn/Vogelrichtlijn: trends in gezamenlijke HR-/VR-gebieden
  Habitatrichtlijn: structuur & functie van habitattypen (o.a. Rode Lijst-status van typische soorten)
  Rode Lijsten: Rode Lijst-status van soorten
Niet sturende meetdoelen
  Convention on Biological Diversity: landelijke trends
  Klimaatverandering: landelijke trends en fenologische verschuivingen
  Natuurgraadmeters: landelijke trends, trends per biotoop etc.
  Stadsnatuur: landelijke trends

Gegevens

Aantalsmonitoring

Alle in ons land voorkomende vlindersoorten worden geteld via vaste routes met een lengte van doorgaans een kilometer. Deze worden elk jaar op dezelfde manier geteld. Gedurende het hele seizoen tussen 1 april en 1 oktober wordt in principe wekelijks genoteerd welke soorten er voorkomen en in welke aantallen. Vanwege de vervroeging van de vliegtijd door de klimaatverandering is genoemde periode losgelaten en worden tellingen verricht onder weersomstandigheden die voldoen aan de minimumeisen buiten de aangegeven periode ook meegenomen. Daarnaast zijn er routes gericht op één soort, maar met alleen tellingen in de hoofdvliegtijd van die soort. Voor ruim de helft van de te volgen soorten gaat het om een steekproef van enige honderden meetlocaties in hun leefgebieden. Van de andere soorten wordt op alle locaties waar de soort voorkomt een telroute uitgezet. Daarnaast zijn er drie soorten (gentiaanblauwtje, sleedoornpage en grote vuurvlinder) die geteld worden via ei-tellingen, omdat tellen van de volwassen dieren niet mogelijk is (ze zijn te zeldzaam en obscuur om aantallen van betekenis te kunnen vaststellen door middel van telroutes). De veldwerkhandleiding is te vinden op de website van het NEM (zie Links).

Bij de statistische analyse worden de cijfers van de steekproefsoorten door weging gecorrigeerd voor over- en onderbemonstering van bepaalde regio’s en begroeiingstypen.

Weegfactoren worden afgeleid uit de oppervlakte geschikt gebied per soort. De weegfactoren van een aantal soorten zijn verouderd doordat hun areaal in de loop der jaren aanzienlijk is veranderd. Voor deze soorten zijn nieuwe weegfactoren geschat op basis van expert judgement. Er is een nieuwe wegingsmethode ontwikkeld waarbij het potentieel leefgebied wordt bepaald aan de hand van de kans op aanwezigheid op basis van de occupancy uitkomsten op 10 x 10 km hokniveau, waarbij gewogen wordt naar substrata/subpopulaties op basis van fysisch-geografische regio in combinatie met begroeiingstype. Er zijn hiervoor begroeiingstypekaarten gemaakt van de situatie in 1990 (start aantalsmeetnet) en die in 2015. Deze kaarten dienen als basis voor de bepaling van nieuwe weegfactoren die voor het eerst bij de berekening van de trends tot en met 2020 toegepast worden.

Verspreidingsonderzoek

Het verspreidingsonderzoek bestaat uit verschillende gegevensstromen. Allereerst vindt er gegevensinzameling plaats die is gericht op het vaststellen van de verspreiding van de in Nederland voorkomende HR II & IV-soorten op 10 x 10 km- en 5 x 5 km-hokniveau. Daarnaast is er verspreidingsonderzoek van de overige soorten op 5 x 5 km-hokniveau. Het doel daarvan is om de Rode Lijst-status van soorten te kunnen actualiseren, met bijzondere aandacht voor de urgent bedreigde typische soorten. De verdere gegevensinwinning van de HR-soorten en de typische soorten bestaat uit gerichte inventarisaties van km-hokken volgens een gestandaardiseerd protocol. Ook worden er veel gegevens over vlinders verzameld door vrijwilligers zonder gebruik van een vast meetprotocol, in de vorm van soortenlijsten of losse tellingen van één soort. Deze waarnemingen worden door de waarnemers ingevoerd op de verschillende invoerportals op internet die uiteindelijk bijeen komen via de NDFF voor de verwerking door CBS.

De gegevens van HR-soorten worden verwerkt tot verspreidingskaarten op 10 x 10 km-hokniveau. Het gaat hier om de grote vuurvlinder, pimpernelblauwtje, donker pimpernelblauwtje, teunisbloempijlstaart en Spaanse vlag.

Voor het bepalen van de actuele verspreiding en de trend daarin, worden zogenaamde occupancy-modellen routinematig toegepast. Deze modellen zijn tevens bruikbaar om te onderzoeken of bepaalde hokken voldoende zijn onderzocht om een soort te vinden als die er zit.

Soorten

Het meetprogramma vlinders wordt beoordeeld op in totaal 34 soorten die op grond van de meetdoelen en haalbaarheid goed gevolgd moeten en kunnen worden (tabel 7.10.2). Het gaat hierbij om negen soorten die in de Habitatrichtlijn worden genoemd en 27 soorten die als typische soort te boek staan (van deze groep behoren er twee ook tot de groep van negen soorten van de Habitatrichtlijn).

Het doel is om in de 6‑jaarlijkse HR-rapportageperiode 2019–2024 alle hokken van het actuele en potentiële verspreidingsgebied te inventariseren. Omdat de gegevens uit 2018 niet meer konden worden meegenomen bij de vorige HR-rapportage (2013–2018), geldt 2018 als het eerste jaar van de huidige zesjarige rapportageperiode (2019–2024). Praktisch gezien is 2020 hiermee het derde jaar van de huidige rapportageperiode.

7.10.2Vlinders: kwaliteitsbeoordeling per soortgroep

Soort Beleidsstatus1) Type meetgegevens Kwaliteit landelijke trend Opmerkingen
Aardbeivlinder TYP verspreiding goed3)  
Apollovlinder HR IV . . verdwenen uit NL
Bruin blauwtje TYP verspreiding goed3)  
Bruin dikkopje TYP verspreiding goed3)  
Donker pimpernelblauwtje HR II & IV aantal4) & verspreiding5) goed  
         
Duinparelmoervlinder TYP verspreiding goed3)  
Dwergblauwtje TYP . . verdwenen uit NL
Eikenpage TYP verspreiding goed3)  
Geelsprietdikkopje TYP verspreiding goed3)  
Gentiaanblauwtje TYP verspreiding goed3)  
         
Groentje TYP verspreiding goed3)  
Grote ijsvogelvlinder TYP . . verdwenen uit NL
Grote parelmoervlinder TYP verspreiding goed3)  
Grote vuurvlinder HR II & IV, TYP aantal4) & verspreiding5) goed  
Grote weerschijnvlinder TYP . .6) moeilijk meetbaar
         
Heideblauwtje TYP verspreiding goed3)  
Heivlinder TYP verspreiding goed3)  
Kleine heivlinder TYP verspreiding goed3)  
Kleine ijsvogelvlinder TYP verspreiding goed3)  
Kleine parelmoervlinder TYP verspreiding goed3)  
         
Kommavlinder TYP verspreiding goed3)  
Moerasparelmoervlinder HR II, TYP . . verdwenen uit NL
Pimpernelblauwtje HR II & IV aantal4) & verspreiding5) goed  
Purperstreepparelmoervlinder TYP . . verdwenen uit NL
Spaanse vlag2) HR II* aantal4) & verspreiding5) goed  
         
Teunisbloempijlstaart2) HR IV . .6) zeldzaam
Tijmblauwtje HR IV . . verdwenen uit NL
Tweekleurig hooibeestje TYP . . verdwenen uit NL
Vals heideblauwtje TYP . . verdwenen uit NL
Veenbesblauwtje TYP verspreiding goed3)  
         
Veenbesparelmoervlinder TYP verspreiding goed3)  
Veenhooibeestje TYP verspreiding goed3)  
Zilveren maan TYP verspreiding goed3)  
Zilverstreephooibeestje HR IV . . verdwenen uit NL

1)HR: Habitatrichtlijnsoort met nummer van bijlage, * = prioritaire soort; TYP: Typische soort Habitatrichtlijn.

2)Nachtvlinder.

3)Lift als goed gevolgd tevens mee in het meetnet aantalsmonitoring.

4)Populatiegrootte in 1x1km, en populatietrend landelijk.

5)Verspreiding in 10x10km, verspreidingstrend in 10x10km.

6)Zeldzame en/of moeilijk meetbare soort die zo goed mogelijk gevolgd wordt via het verspreidingsonderzoek.

7.10.3Beoordeling vlindermonitoring per Natura 2000-gebied

Soort Natura 2000-gebied Meetpunten laatste 3 jaar Opmerking
Donker pimpernel­blauwtje Roerdal ja  
  Vlijmens ven, Moerputten etc. ja geen populatie aanwezig
Grote vuurvlinder De Wieden nee geen populatie aanwezig
  Rottige Meente & Brandemeer ja  
  Weerribben ja  
Pimpernelblauwtje Vlijmens ven, Moerputten etc. ja  
Spaanse vlag Bunder- en Elsloër bos ja  
  Geuldal ja  
  Savelsbos ja  
  St.Pietersberg & Jekerdal ja  

Voortgang 2019

Teldekking meetnet aantalsmonitoring

De telgegevens zijn afkomstig van in totaal 2 820 routes over de periode 1990–2019. In 2019 zijn er gegevens binnengekomen van in totaal 1 180 routes (figuur 7.10.4), waarvan circa 823 algemene routes, 169 soortgerichte routes (inclusief 8 voor de Spaanse vlag en 3 voor de Phegeavlinder) en 188 ei-telplots.

Van vrijwel alle 34 voor de NEM-doelen onderzochte soorten zijn landelijke trend- en indexcijfers van goede kwaliteit beschikbaar (tabel 7.10.2), evenals per fysisch-geografische regio, provincie en begroeiingstype. Van alle Habitatrichtlijnsoorten zijn de tijdreeksen van goede kwaliteit. Er is één Natura 2000‑gebied zonder recente meetpunten, maar daaruit is de HR-soort inmiddels verdwenen (tabel 7.10.3).