Foto omschrijving: Jongen met roze haar in een gang met kluisjes op een middelbare school

Beleidsmedewerkers Jeugd eensgezind over impact COVID-19

Corona zorgt voor daling jeugdzorg­gebruik

Auteur: Jan Hendriks (Communicatie- en tekstbureau Blitz)

Na een stijging van jeugdzorggebruik in de periode 2015 tot en met 2019 is deze opwaartse trend in 2020 tot stilstand gekomen. Gemeenten signaleren in 2020 over nagenoeg de volle breedte een daling van jeugdzorggebruik. Een rondgang langs zeven willekeurig gekozen gemeenten wijst uit dat de uitbraak van de coronapandemie hierbij een belangrijke rol speelt. Interviews met beleidsmedewerkers Jeugd van de gemeenten Leeuwarden, Tiel, Dordrecht, Tubbergen, Dinkelland, Moerdijk en Midden-Groningen laten qua impact van corona een min of meer identiek beeld zien. Een andere conclusie uit de rondgang is dat steeds meer belang wordt gehecht aan het belang van data, met name op het vlak van monitoring.

De stijging van de kosten van jeugdzorg over het tijdvak tot en met 2019 wordt primair veroorzaakt door een langere duur van de jeugdhulp en in het verlengde hiervan een stijging van de kosten per cliënt. De trend van een stijging van de kostprijs per cliënt zet zich ook in 2020 door. “In 2019 besloeg een behandeltraject gemiddeld 347 dagen. In 2020 is dit met bijna een kwart gestegen tot 428 behandeldagen,” zo illustreert Teamleider Jeugd Caroline Krijgh van de gemeente Moerdijk het landelijke beeld. Beleidsadviseur Jeugd en Onderwijs Meike Elfring van de gemeente Tiel constateert een soortgelijk beeld. “De instroom van nieuwe cliënten is weliswaar kleiner in 2020, er is echter wel sprake van een zwaardere zorgproblematiek. In 2019 bedroeg het aantal indicaties per cliënt 2,11. In 2020 is dit gestegen naar 2,33. En de gemiddelde kosten per zorgtraject zijn over dezelfde periode gestegen van €7 000 naar €10 000.” Elfring wijt deze stijging mede aan een verschuiving van ambulante zorg naar verblijfszorg. Daarnaast is er meer vraag naar geestelijke gezondheidszorg en doen er zich meer crises en veiligheidsissues voor.” Angela Veth, senior beleidsadviseur Jeugd bij de gemeente Dordrecht, geeft aan dat de zorgkosten in Dordrecht in 2020 gestabiliseerd zijn. “Ook wij zien een afname in aantallen, maar een stijging van de lengte van de zorgduur. De voormalige AWBZ-zorg is fors toegenomen, onder meer door meer inzet op ondersteuning van jongeren op zorgboerderijen.”

Integrale aanpak

Veth waarschuwt voor een te eenzijdige focus op jeugdzorg. “Je kunt niet alles oplossen binnen de Jeugdwet. Je moet je als gemeente steeds afvragen wat de begeleiding is die een kind nodig heeft. Bij complexe gezinsproblematieken is het op een gegeven moment misschien wel effectiever om een deel van de hulp te verleggen naar de ouders, omdat die bijvoorbeeld over onvoldoende vaardigheden beschikken om hun kind te begeleiden.” Veth wijst hierbij op het belang van een integrale aanpak en krijgt op dit vlak bijval van Caroline Krijgh van de gemeente Moerdijk. “Wij zetten stevig in op een integrale samenwerking, waarbij we per situatie bekijken wat de beste vorm van hulp is. Hierbij betrekken we zoveel mogelijk alle relevante disciplines, denk hierbij onder meer aan schuldhulpverlening, maatschappelijk werk, participatie, WMO en de jeugdverpleegkundige.” De gemeente Moerdijk waakt hierbij voor overregulering. “Het is voor jongeren ook goed om onderweg hobbels tegen te komen. Die helpen hen om bepaalde competenties te ontwikkelen.”

Integrale kindcentra

Ook de gemeente Leeuwarden zet de laatste jaren in op een integrale aanpak. De introductie van integrale kindcentra maakt deel uit van deze ambitie. Binnen dit concept zijn een basisschool en kinderopvang onder één dak gevestigd, waarbij een multi-professioneel team aan het roer staat. “Samen het kind sterker maken is hierbij ons doel,” aldus beleidsadviseur jeugd Voke de Boer. “We hebben inmiddels 30 van deze kindcentra. In enkele aandachtswijken hebben we hier begin 2019 een jeugdondersteuner aan toegevoegd, die op locatie nauw samenwerkt met de jeugdverpleegkundigen van de GGD en de sociaal werker van het gebiedsteam. De insteek is hierbij om door middel van preventie te komen tot een vermindering van het jeugdzorggebruik.” Hoe groot die daling precies is, is als gevolg van corona moeilijk vast te stellen volgens De Boer. Van een eerdere beleidsmaatregel in Leeuwarden is het effect wel vast te stellen. Dit betreft de introductie van een praktijkondersteuner bij elke huisarts. “De praktijkondersteuner behandelt alle jeugdvragen en voert de eerste vijf gesprekken met jeugdige patiënten. Deze functionaris heeft vaak zelf een orthopedagogische achtergrond en is goed op de hoogte van het lokale zorglandschap. Het percentage verwijzingen door de huisarts is hierdoor teruggebracht van 50 procent naar 42 procent.”

Uitbraak van corona

In alle geïnterviewde gemeenten duurde het even voordat de inrichting van de jeugdzorg was aangepast op de nieuwe coronarealiteit. In Leeuwarden is snel na de uitbraak van corona ingezet op het faciliteren van hulpverleners om digitaal zorg te kunnen bieden. Voke de Boer: “Vanuit het actieprogramma ‘Foar Fryske Bern’ hebben wij een speciale digitale tool ontwikkeld. Dankzij deze ‘Friese jeugdhulp online’ konden hulpverleners digitaal, in een beveiligde omgeving, toch contact houden met hun cliënten. Uiteindelijk hebben 1 400 hulpverleners een account aangemaakt.”

De uitbraak van de coronapandemie in maart 2020 heeft in eerste instantie geleid tot een grote daling van de vraag naar jeugdhulp. “Dit is mede veroorzaakt door de berichtgeving dat alles op slot ging,” weet Voke de Boer. “Veel mensen hebben hieruit geconcludeerd dat ze ‘het’ maar even zelf moesten regelen.” Meike Elfring: “In Tiel groeiden de wachtlijsten niet. Ik denk dat mensen in het begin huiverig waren om contact te zoeken.” Niet alleen zorgbehoevenden worstelden met het zorgvraagstuk. Met het wegvallen van de mogelijkheden tot fysiek contact moesten ook gemeenten zich heroriënteren op de vraag hoe ze goed zicht konden blijven houden op de jongeren binnen hun gemeentegrenzen. “Wij hebben onder meer ingezet op extra inzet van jongerenwerkers op straat,” aldus Voke de Boer van de gemeente Leeuwarden. Ook in Tiel is ervoor gekozen extra in te zetten op jongerenwerk. Er is in een oude bioscoop een Talenthouse ingericht waarin jongeren – onder begeleiding van jongerenwerkers en binnen de geldende coronamaatregelen – elkaar konden ontmoeten. Soms maakten gemeenten gebruik van minder conventionele middelen om het contact met de jongeren te borgen. “Bij ons in de regio leggen mensen hun problemen niet zo makkelijk op tafel,” zo verklaart Harald Noordhof, beleidsadviseur Sociaal Domein van de gemeenten Tubbergen en Dinkelland het initiatief van zijn gemeente om met jongeren in gesprek te blijven. “Wij hebben een lokaal bekende komediant gevraagd om een aantal shows te organiseren rondom het thema ‘corona en nu verder’. Deze shows gaan goed bezocht worden door de jongeren, zij hebben zich massaal aangemeld.”

Nauwelijks probleemgedrag

In de gemeente Moerdijk maakten ze van de nood een deugd. “Wij signaleerden een substantiële stijging van gamen onder jongeren. Onze jeugdwerkers hebben daarom via online gaming platforms juist het contact gezocht met deze groep. Gamen en chatten ging hierbij mooi hand in hand. Daarnaast hebben we educatie ingezet om ouders te helpen problematisch gamegedrag te herkennen en het gesprek met hun kind aan te gaan.” Daar waar in Moerdijk een stijging van het gamen en in Dordrecht een stijging van het blowen is geconstateerd, heeft de uitbraak van corona gemeentebreed niet tot substantieel meer overlast of probleemgedrag onder jongeren geleid. “Wel zagen wij in 2020 een stijging van het schoolverzuim onder jonge kinderen,” nuanceert Caroline Krijgh van de gemeente Moerdijk. “Ouders vonden het allemaal toch wel spannend en kozen ervoor om thuisonderwijs te geven.” Krijgh constateert, net als functionarissen van andere gemeenten, dat kinderen in het algemeen moeite hadden met de dynamiek die corona met zich meebracht. “Dan weer wel en dan weer niet naar school. Ouders die thuis werken. Sport en andere sociale activiteiten die wegvallen. Dat had wel impact. We zagen dan ook dat veel ouders gebruikmaakten van de noodopvang voor mensen met cruciale beroepen. We hebben de kwetsbare gezinnen in kaart gebracht en het voor hen ook mogelijk gemaakt om gebruik te maken van de noodopvang.”

Zorgen voor de toekomst

Lennart Top van de gemeente Midden-Groningen heeft ervaren dat corona voor sommige groepen jongeren ook een positieve spin-off met zich meebracht. “Denk dan aan jongeren in het autismespectrum, die juist gebaat zijn bij regelmaat en duidelijkheid. Sommigen vinden de afbakening met coronaregels juist overzichtelijk.” Kijkend naar de toekomst leven er onder gemeenten wel degelijk zorgen over de impact van corona. Er wordt gevreesd voor een inhaalvraag naar jeugdzorg. “Voor de groep jongeren van het basisonderwijs tot en met de brugklas van het voortgezet onderwijs maken we ons geen zorgen,” aldus Harald Noordhof namens de gemeente Dinkelland en de gemeente Tubbergen. “Dat is anders voor de groep van 14 tot en met 18 jaar. Deze groep heeft zich op verschillende terreinen 1,5 jaar niet kunnen doorontwikkelen. We hebben nog onvoldoende zicht op de gevolgen.”

Monitoren van effect jeugdhulp

Alhoewel het niveau waarop gemeenten gebruik maken van data enigszins uiteenloopt, geven alle geïnterviewden aan dat het belang van data groeit, met name op het vlak van monitoring. Alle gemeenten hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in de ontwikkeling van dashboardachtige oplossingen, waarin data van zorgaanbieders worden samengebracht. De complexiteit van realisatie van dergelijke oplossingen neemt toe naarmate er meer gemeenten bij betrokken zijn. Een groeiende groep gemeenten koopt collectief zorg in. De gemeente Leeuwarden trekt hierbij bijvoorbeeld samen op met 17 andere gemeentes in de provincie Fryslân, terwijl de gemeente Moerdijk de krachten heeft gebundeld met 8 andere gemeenten in de regio. “Voor ons zijn goede data vooral belangrijk om het effect van de jeugdhulp te kunnen monitoren,” aldus Lennart Top, beleidsmedewerker sociaal domein van de gemeente Midden-Groningen. “Wij hebben zelf de beschikking over veel eigen cijfers over lokale jeugdhulp. De kosten per cliënt en de indicatieduur zijn hierbij belangrijke indicatoren. Daarnaast helpen data ons om bevestiging te vinden van een onderbuikgevoel dat een bepaalde vorm van zorg meer aandacht zou moeten krijgen. Als beleidsmedewerker heb ik niet zozeer interesse in individuele situaties, maar heb ik data nodig op een hoger aggregatieniveau.”

Indicatoren spiegelen

Ook de gemeente Leeuwarden leunt sterk op eigen data bij het monitoren van het zorggebruik en heeft hiervoor een eigen dashboard ontwikkeld. “Hierin komt al het elektronisch berichtenverkeer samen dat heeft te maken met zorg,” vertelt financieel adviseur Riëtte Scholten-Linden van de gemeente Leeuwarden. “Alle zorgaanbieders waar wij mee samenwerken zijn aangesloten op het berichtenverkeer. De database die we hiermee opbouwen geeft ons onder meer een goed inzicht in indicaties, aantallen, intensiteit, duur en verwijzers. Wij zijn sterk gefocust op het realiseren van onze eigen doelen. Ons dashboard biedt ons hiervoor voldoende houvast. Incidenteel maken wij gebruik van CBS-data om onze situatie te kunnen vergelijken met het landelijk beeld.”

Daar waar CBS-data overwegend worden gebruikt als hulpmiddel bij het ontwikkelen van beleidsvoorstellen en slechts in zeer beperkte mate een rol spelen bij het monitoren van zorggebruik, heeft de gemeente Tiel haar eigen Monitor Sociaal domein juist ontwikkeld met de CBS Jeugdmonitor in het achterhoofd. Meike Elfring: “In deze monitor, die is bedoeld voor de sturing en grip van de raad op het sociaal domein, hebben wij 68 indicatoren opgenomen. Wij hebben dit breed aangelopen en er naast de Jeugdwet bijvoorbeeld ook de Participatiewet en de WMO in meegenomen. Bij de inrichting hebben we bewust zoveel mogelijk dezelfde indicatoren opgenomen als waarover het CBS rapporteert in StatLine. Denk dan bijvoorbeeld aan indicatoren als jeugdwerkloosheid en het aantal kinderen in éénoudergezinnen. Door veel indicatoren te spiegelen zijn we in staat om op strategisch niveau te monitoren.”

Data als basis voor zorgprognoses

Een wens die breed leeft onder gemeenten is om met behulp van data prognoses te kunnen maken van het toekomstig zorggebruik. Dit staat echter nog in de kinderschoenen. In Moerdijk heeft men er een start mee gemaakt volgens Caroline Krijgh. “Wij werken met twee monitors. In ons grip dashboard worden alle data vanuit registratiesystemen vertaald naar trends in zorggebruik. Daarnaast werken wij sinds kort met een prognose dashboard. Tot voor kort had dit het karakter van een Excel-sheet. Recent hebben we dit omgebouwd naar een overzichtelijk dashboard. Eind dit jaar kunnen we voor het eerst met terugwerkende kracht bekijken of de prognoses juist waren.”

Juiste interpretatie

Meerdere beleidsmedewerkers wijzen op het belang van een goede interpretatie van data. Kennis van de lokale situatie en goed contact met zorgaanbieders en verwijzers worden genoemd als belangrijke voorwaarden om te komen tot een goede vertaling van data naar bruikbare managementinformatie. “In Dordrecht zagen wij een forse stijging van het taxivervoer,” weet Angela Veth. “Dan is het bij de analyse handig om te weten dat er een belangrijke GGZ-locatie uit Dordrecht is verdwenen.” In de gemeenten Dinkelland en Tiel spelen vergelijkbare kanttekeningen bij de interpretatie van data. “In de gemeente Dinkelland hebben we te maken met het woonplaatsbeginsel,” licht Harald Noordhof toe. “Hier maken relatief veel kinderen, die hier niet geboren zijn of hier nooit gewoond hebben, gebruik van, bijvoorbeeld via pleegzorg of gezinshuizen. Dat geeft dus een vertekend beeld ten opzichte van de Rijkscompensatie.” Ook in Tiel is enige kennis van de lokale situatie onontbeerlijk om te verklaren waarom de gemeente in de Betuwe een van de gemeenten is met het hoogste jeugdzorggebruik in 2020. “Tiel is van oudsher een arbeidersstad met een lage sociaal-economische status,” legt Meike Elfring uit. “Daarnaast heeft Tiel een regiofunctie in Rivierenland. Veel mensen uit omliggende gemeenten maken gebruik van voorzieningen in Tiel, zoals bijvoorbeeld het theater. Dat geldt ook voor zorgvoorzieningen. Daar komt nog bij dat Tiel een hoog percentage sociale huurwoningen kent.”

De daling van het jeugdzorggebruik in 2020 ten spijt signaleren de geïnterviewde beleidsmedewerkers Jeugd unaniem dat de vraag naar jeugdzorg in 2021 weer stijgt. Meerdere gemeenten houden rekening met een verdere stijging van jeugdzorghulp als gevolg van een inhaalvraag.

Colofon

Deze website is ontwikkeld door het CBS in samenwerking met Textcetera Den Haag.
Heb je een vraag of opmerking over deze website, neem dan contact op met het CBS.

Disclaimer en copyright

Cookies

CBS maakt op deze website gebruik van functionele cookies om de site goed te laten werken. Deze cookies bevatten geen persoonsgegevens en hebben nauwelijks gevolgen voor de privacy. Daarnaast gebruiken wij ook analytische cookies om bezoekersstatistieken bij te houden. Bijvoorbeeld hoe vaak pagina's worden bezocht, welke onderwerpen gebruikers naar op zoek zijn en hoe bezoekers op onze site komen. Het doel hiervan is om inzicht te krijgen in het functioneren van de website om zo de gebruikerservaring voor u te kunnen verbeteren. De herleidbaarheid van bezoekers aan onze website beperken wij zo veel mogelijk door de laatste cijfergroep (octet) van ieder IP-adres te anonimiseren. Deze gegevens worden niet gedeeld met andere partijen. CBS gebruikt geen trackingcookies. Trackingcookies zijn cookies die bezoekers tijdens het surfen over andere websites kunnen volgen.

De geplaatste functionele en analytische cookies maken geen of weinig inbreuk op uw privacy. Volgens de regels mogen deze zonder toestemming geplaatst worden.

Meer informatie: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/telecommunicatie/vraag-en-antwoord/mag-een-website-ongevraagd-cookies-plaatsen

Leeswijzer

Verklaring van tekens

niets (blanco) een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen
. het cijfer is onbekend, onvoldoende betrouwbaar of geheim
0 (0,0) het cijfer is kleiner dan de helft van de gekozen eenheid
* voorlopige cijfers
** nader voorlopige cijfers
- (indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met
2016-2017 2016 tot en met 2017
2016/2017 het gemiddelde over de jaren 2016 tot en met 2017
2016/'17 oogstjaar, boekjaar, schooljaar, enz. beginnend in 2016 en eindigend in 2017
2004/'05-2016/'17 oogstjaar enz., 2004/'05 tot en met 2016/'17

In geval van afronding kan het voorkomen dat het weergegeven totaal niet overeenstemt met de som van de getallen.

Over het CBS

De wettelijke taak van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is om officiële statistieken te maken en de uitkomsten daarvan openbaar te maken. Het CBS publiceert betrouwbare en samenhangende statistische informatie, die het deelt met andere overheden, burgers, politiek, wetenschap, media en bedrijfsleven. Zo zorgt het CBS ervoor dat maatschappelijke debatten gevoerd kunnen worden op basis van betrouwbare statistische informatie.

Het CBS maakt inzichtelijk wat er feitelijk gebeurt. De informatie die het CBS publiceert, gaat daarom over onderwerpen die de mensen in Nederland raken. Bijvoorbeeld economische groei en consumentenprijzen, maar ook criminaliteit en vrije tijd.

Naast de verantwoordelijkheid voor de nationale (officiële) statistieken is het CBS ook belast met de productie van Europese (communautaire) statistieken. Dit betreft het grootste deel van het werkprogramma.

Voor meer informatie over de taken, organisatie en publicaties van het CBS, zie cbs.nl.

Contact

Met vragen kunt u contact opnemen met het CBS.

Medewerkers

Auteurs

1. Inleiding

Ruud van Herk (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport)

2. Jongeren in Nederland

Dominique van Roon

3. Jeugdzorggebruik en meldingen kindermishandeling 2020

Rudi Bakker

4. Opgroeien in bijstand

Daniël Herbers en Kai Gidding

5. School

Marijke Hartgers en Kiki van Neden

6. Werk

Willem Gielen

7. Middelengebruik en gezondheid

Kim Knoops

8. Veiligheid

Michelle van Rosmalen, Lisanne Jong en Willem Gielen

9. Jongeren in Caribisch Nederland

Carel Harmsen en Mark Ramaekers

10. Welzijn van jongeren

Moniek Coumans

11. Kinderrechten

Kinderrechtencollectief

12. Gemeenten

Jan Hendriks (Communicatie- en tekstbureau Blitz)

Redactie

Linda Fernandez Beiro

Brigitte Hermans

Astrid Pleijers

Martijn Souren

Eindredactie

Karolien van Wijk