Foto omschrijving: Drukte op straat, dansende vrouw met een glas bier in de hand.

Alcoholgebruik en gezondheid

Auteurs: Susanne de Witt, Christianne Hupkens

Van de tieners (12 tot 18 jaar) drinkt 34 procent wel eens alcohol en van de jongvolwassenen (18 tot 25 jaar) 86 procent. Vooral jongvolwassenen met een Nederlandse achtergrond nuttigen alcohol. Op het platteland is alcoholgebruik onder jongeren gebruikelijker dan in stedelijke gebieden. Drinkende jongeren doen vaker aan drugs en roken dan niet-drinkende leeftijdsgenoten.

7.1Alcoholgebruik onder jongeren

Effecten van alcoholgebruik

De meeste mensen gebruiken middelen voor het eerst tijdens de adolescentie. Jongeren gebruiken alcohol het meest, gevolgd door tabak en cannabis (Looze et al., 2017). Regelmatige alcoholconsumptie heeft invloed op de gezondheid en ontwikkeling van jongeren. Daarnaast kan het frequente gebruik hiervan, al dan niet in combinatie met andere middelen, agressie of asociaal en delinquent gedrag veroorzaken (Kuunders en Van Laar, 2010; Looze en Koning, 2017). Een ongezond eet- en beweegpatroon is naast roken en overgewicht van grote invloed op ziektelast (RIVM, 2014). Overmatig alcoholgebruik valt hier ook onder. Over het algemeen is de ziektelast van volwassenen hoger als ze meer alcohol consumeren. Zo zijn de kansen op hersenschade, alcoholvergiftiging of ongevallen groter bij zware dan bij lichte drinkers. Overmatig alcoholgebruik kan ook het risico op bepaalde ziekten en aandoeningen verhogen, zoals hart- en vaatziekten (Trimbos-instituut, 2015; Van Laar, 2012; Gezondheidsraad, 2015). Jongeren zijn lichamelijk nog volop in ontwikkeling en kunnen daardoor extra gevoelig zijn voor de schadelijke effecten van alcohol (Kuunders en Van Laar, 2010). Jongeren die alcohol gebruiken in het uitgaanscircuit hebben bovendien meer kans om betrokken te raken bij verkeersongevallen (SWOV, 2016). Het monitoren van het drankgebruik onder jongeren is daarom van groot belang.

Daling van alcoholgebruik onder jongeren

Tot 1 januari 2014 was het voor jongeren vanaf 16 jaar toegestaan om alcohol te kopen. Deze leeftijdsgrens is sindsdien verhoogd naar 18 jaar. Ook mogen jongeren tot hun 18e geen alcohol bij zich hebben in het openbaar. Om het draagvlak voor deze wetswijziging te vergroten is de campagne NIX18 opgezet. Het doel hiervan was om een nieuwe sociale norm neer te zetten: ‘Niet roken en niet drinken onder de 18’ (Rijksoverheid, 2016). Uit eindrapportages van deze campagne blijkt dat meer ouders dan in 2013 de NIX-afspraak met hun kinderen maken en minder jongeren roken of drinken (Rijksoverheid, 2017). In vergelijking met tien jaar geleden is het alcoholgebruik onder alle jongeren gedaald en het sterkst onder tieners. Dit blijkt zowel uit eerder gepubliceerde cijfers van de Gezondheidsenquête (CBS, 2017) als het HBSC-onderzoek (Stevens, Van Dorsselaer, Boer, De Roos, Duinhof, Ter Bogt, 2018). Sinds 2015 lijkt deze daling echter niet verder door te zetten.

Databronnen

De cijfers over alcoholgebruik onder jongeren in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op de Leefstijlmonitor van RIVM, CBS en Trimbos-instituut. De Leefstijlmonitor beschikt over diverse databronnen omtrent alcohol, roken en drugs onder jongeren tot 17 jaar. Het HBSC-onderzoek en het Peilstationsonderzoek Scholieren zijn landelijk preferente onderzoeken naar roken, drinken, drugsgebruik en internetgebruik onder scholieren van 12 tot 17 jaar en gelden als de preferente databronnen omtrent middelengebruik. Deze onderzoeken worden eens in de vier jaar uitgevoerd en wisselen elkaar om de twee jaar af. Voor andere leeftijdscategorieën wordt gebruikgemaakt van de gegevens van de Gezondheidsenquête, een landelijk representatief onderzoek onder alle leeftijden dat doorlopend wordt uitgevoerd. Vragen over alcoholgebruik worden gesteld aan respondenten van 12 jaar en ouder. In deze publicatie wordt de Gezondheidsenquête gebruikt om het alcoholgebruik van jongeren onder de 18 jaar (tieners) te kunnen vergelijken met dat van 18- tot 25‑jarigen (jongvolwassenen). Hiervoor zijn cijfers over de jaren 2015, 2016 en 2017 samengenomen.

Drukte op straat, dansende vrouw met een glas bier in de hand.

34% van de
12- tot 18-jarigen drinkt weleens
16% van de drinkende
tieners heeft overgewicht

7.2Profielschets van drinkende jongeren

Vooral jongeren met een Nederlandse achtergrond drinken een glaasje

In de periode 2015/2017 gaven gemiddeld 6 op de 10 jongeren (62 procent) aan dat ze in het afgelopen jaar alcohol hadden gedronken. Van de tieners (12 tot 18 jaar) zei 34 procent wel eens alcohol te drinken en van de jongvolwassenen (18 tot 25 jaar) 86 procent. Er zijn nauwelijks verschillen tussen jongens en meisjes, maar wel tussen jongeren met andere achtergronden.

In de jaren 2015/2017 was alcohol drinken het meest gebruikelijk onder jongeren met een Nederlandse achtergrond. In de afgelopen twaalf maanden had 68 procent van hen alcohol geconsumeerd. Bij jongeren met een westerse migratieachtergrond was dit 62 procent en bij jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond met 34 procent het minst.

34% van de jongeren met niet-westerse migratieachtergrond drinkt alcohol

Buitenvorm Binnenvorm

De verschillen naar herkomst zijn nog duidelijker binnen de groepen tieners en jongvolwassenen. Nederlandse tieners gaven met 39 procent het vaakst aan alcohol te hebben genuttigd, gevolgd door leeftijdsgenoten met een westerse migratieachtergrond (35 procent). Tieners met een niet-westerse migratieachtergrond dronken het minst vaak (14 procent). Bij jongvolwassenen is er sprake van vergelijkbaar patroon. Het lagere aandeel drinkers onder jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond houdt verband met religie. Deze groep bestaat vooral uit mensen met een Turkse en Marokkaanse achtergrond (zie hoofdstuk 2), die overwegend moslim zijn. Zij vinden vaker dan niet-moslims dat alcohol verboden moet worden (Arends en Van Beuningen, 2016).

Jongvolwassenen met hoog opleidingsniveau drinken het meest

Jongvolwassenen met een hoog opleidingsniveau drinken meer dan leeftijdsgenoten met een lager opleidingsniveau. Van de 18- tot 25‑jarige jongeren met hbo- en wo-niveau zei 90 procent in 2015/2017 alcohol te drinken, tegen 77 procent van de jongvolwassenen met een vmbo- of mbo-1‑niveau. Let wel dat een deel van de jongeren nog een opleiding volgt en dat het onderwijsniveau dus hoger kan worden met het oplopen van de leeftijd.

Uit het HBSC-onderzoek blijkt juist dat het binge drinken (het drinken van vijf of meer glazen bij één gelegenheid) onder jongeren van 12 tot 17 jaar in 2017 vaker voorkwam onder leerlingen van het vmbo dan het vwo. Ruim 8 op de 10 alcoholgebruikers van 12 tot 17 jaar op de basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo en 7 op de 10 drinkers op de theoretische leerweg van het vmbo hadden afgelopen maand aan bingedrinken gedaan, gaven ze desgevraagd aan in 2017. Op het vwo ging het om bijna 6 op de 10 drinkers (Stevens, Van Dorsselaer, Boer, De Roos, Duinhof, Ter Bogt, 2018).

[ Ontbreekt! ]

Minder drankgebruik in de stad dan op platteland

In de steden zijn minder tieners die drinken dan op het platteland. In 2015/2017 zei 22 procent van de in sterk stedelijke gebieden wonende tieners te drinken, waar twee keer zoveel tieners op het platteland dit aangaven. Dit patroon is ook zichtbaar bij jongvolwassenen. In (zeer) sterk stedelijke gebieden wonen naar verhouding meer jongvolwassenen met een niet-westerse migratieachtergrond en jongvolwassenen met een lage opleiding, wat het verschil tussen stad en platteland verklaart. Bij tieners blijken opleiding en migratieachtergrond het verschil in alcoholgebruik naar stedelijkheid echter niet te verklaren.

Overmatig en zwaar drankgebruik vooral onder jongvolwassen mannen

In 2015/2017 was 6 procent van de drinkende tieners een overmatige drinker (zie Begrippen) en 12 procent een zware drinker. Hierin verschillen jongens en meisjes niet van elkaar.

Van de mannen van 18 tot 25 jaar dronk 21 procent overmatig en 27 procent zwaar. Onder de vrouwen in deze leeftijdsgroep ging het om respectievelijk 14 en 20 procent. Mannen van deze leeftijden met een Nederlandse achtergrond drinken het vaakst overmatig en zwaar, met name die in matig tot zeer sterk stedelijke gebieden.

7.3Alcoholgebruik en leefstijl

Vooral jongvolwassenen combineren drank met sigaretten

Een vijfde van de jongeren gaf in de periode 2015/2017 aan te roken. Van de tieners rapporteerde 7 procent te roken, tegenover 32 procent van de jongvolwassenen.

Jongeren die alcohol drinken, roken vaker dan jongeren die niet drinken. Van de drinkende jongvolwassen mannen rookte 40 procent, van de vrouwen 31 procent. Onder de drinkende tieners was het aandeel rokers kleiner (18 procent) en was er geen verschil tussen jongens en meisjes. In het afgelopen jaar rookte gemiddeld 1 procent van de niet-drinkende tieners en 9 procent van de niet-drinkende jongvolwassenen.

Drinken en cannabisgebruik gaan vooral bij jongvolwassenen samen

Bijna 10 procent van de 12- tot 18‑jarigen en 43 procent van de 18- tot 25‑jarigen heeft ooit drugs gebruikt, zo gaven ze in 2015/2017 aan. Cannabis was de meest gebruikte drug. Drinkende jongeren gebruikten vaker cannabis dan niet-drinkende jongeren. Van de drinkende mannen van 18 tot 25 jaar heeft 50 procent ooit cannabis gebruikt en van de drinkende vrouwen 41 procent. Van de niet-drinkende mannen van deze leeftijden geeft 11 procent dit aan en van de vrouwen 4 procent. Bij tieners is een vergelijkbaar patroon zichtbaar. Van de drinkende 12- tot 18‑jarigen heeft 21 procent ooit cannabis gebruikt, tegen slechts 1 procent van de niet-drinkende tieners.

Vaker overgewicht bij drinkende dan bij niet-drinkende tieners

Bijna 20 procent van de jongeren in Nederland had in 2015/2017 overgewicht. Onder de tieners was dat 14 procent en onder de jongvolwassenen 21 procent. Drinkende tieners hebben vaker overgewicht (16 procent) dan niet-drinkende tieners (12 procent). Van de 18- tot 25‑jarige mannen en vrouwen had 21 procent overgewicht, ongeacht het drinkgedrag.

Meer informatie

In dit hoofdstuk wordt verwezen naar de volgende publicaties:

  • Arends J. en J. van Beuningen (2016). Meningen van jongeren over alcoholgebruik. Bevolkingstrends, 2016/2, 2-16.
  • CBS (2017). Jaarrapport 2017 Landelijke Jeugdmonitor. Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen/Bonaire.
  • Gezondheidsraad (2015). Richtlijnen goede voeding 2015. Ontleend aan https://www.gezondheidsraad.nl/nl/taak-werkwijze/werkterrein/gezonde-voeding/richtlijnen-goede-voeding-2015.
  • Kuunders, M.M.A.P. en M.W. van Laar (2010). Wat zijn de mogelijk gezondheidsgevolgen van alcoholgebruik? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Rijksinstituut Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven.
  • Laar, M.W. van (2012). Wat zijn de mogelijke gezondheidsgevolgen van drugsgebruik? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Rijksinstituut Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven.
  • Looze, M. de en I. Koning (2017). Alcoholgebruik bij jongeren in Nederland. Van zuipschuit van Europa tot het braafste kind van de klas. In: Justitiële verkenningen. Ministerie van Veiligheid en Justitie, Den Haag.
  • RIVM (2014). Bijdrage van verschillende determinanten aan de totale ziektelast. Ontleend aan http://www.eengezondernederland.nl/Heden_en_verleden/determinanten.
  • Stevens G, Van Dorsselaer S, Boer M, De Roos S, Duinhof E, Ter Bogt T, Van den Eijnden R, Kuyper L, Visser D, Vollebergh W, De Looze M (2018). HBSC 2017. Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Utrecht Universiteit, Utrecht.
  • SWOV (2016). Rijden onder invloed van alcohol. SWOV factsheet, september 2016. Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid, Den Haag.
  • Trimbos-instituut (2015). Alcoholinfo: Risico’s voor jongeren. Ontleend aan http://www.alcoholinfo.nl/publiek/opvoeding/risico-s-voor-jongeren.

Begrippen

Drinkende jongeren

Personen die ‘ja’ antwoorden op de vraag:’Heeft u in de afgelopen 12 maanden wel eens alcoholhoudende drank gedronken, bijvoorbeeld bier, wijn, likeur, jenever of alcoholhoudende drank gemengd met frisdrank, zoals breezers. Alcoholvrij of alcoholarm bier telt hier niet mee.’

Drugsgebruik

Van de volgende drugssoorten wordt gevraagd of ze wel eens gebruikt zijn en, zo ja, wanneer voor het laatst:

  • cannabis (hasj, wiet, marihuana);
  • amfetamine (zoals pep en speed);
  • XTC (ecstasy, MDMA);
  • LSD;
  • paddo’s (hallucinogene paddenstoeltjes of magic mushrooms);
  • cocaine (ook crack, gekookte coke, freebase);
  • heroine (horse, smack of bruin);
  • GHB;
  • methadon;
  • andere drugs.

De antwoordcategorieën zijn telkens:

  • ‘Ja, in de afgelopen 30 dagen’;
  • ‘Ja, in de afgelopen 12 maanden maar niet in de afgelopen 30 dagen’;
  • ‘Ja, langer dan 12 maanden geleden’;
  • ‘Nee, nooit gebruikt’.

Het gaat om het gebruik van één of meer van deze drugssoorten. Bij gebruik van meerdere drugssoorten wordt de meest recent gebruikte als bepalend gezien voor de verdeling over de categorieën ‘afgelopen maand’, ‘afgelopen jaar’ en ‘ooit’.

Overgewicht

De body mass index (BMI) van een persoon kan worden berekend door het gewicht in kilogrammen te delen door de lengte in het kwadraat. Een volwassene heeft overgewicht als de BMI-waarde 25 kg/mof hoger is. Voor personen onder de 18 jaar gelden andere grenswaarden.

Overmatige drinkers onder drinkers

Mannen die meer dan 21 glazen per week drinken of vrouwen die meer dan 14 glazen per week drinken.

Rokers

Personen die ‘ja’ antwoorden op de vraag: ‘Rookt u wel eens?’

Zware drinkers onder drinkers

Drinkers die minstens één keer per week 6 of meer glazen alcohol op één dag drinken (mannen) of minstens één keer per week 4 of meer glazen alcohol op één dag (vrouwen).

Colofon

Deze website is ontwikkeld door het CBS in samenwerking met Textcetera Den Haag.
Heb je een vraag of opmerking over deze website, neem dan contact op met het CBS.

Copyright foto’s: Hollandse Hoogte

Disclaimer en copyright

Leeswijzer

Verklaring van tekens

. Gegevens ontbreken
* Voorlopig cijfer
** Nader voorlopig cijfer
x Geheim
Nihil
(Indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met
0 (0,0) Het getal is kleiner dan de helft van de gekozen eenheid
Niets (blank) Een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen
2017–2018 2017 tot en met 2018
2017/2018 Het gemiddelde over de jaren 2017 tot en met 2018
2017/’18 Oogstjaar, boekjaar, schooljaar enz., beginnend in 2017 en eindigend in 2018
2015/’16–2017/’18 Oogstjaar, boekjaar, enz., 2015/’16 tot en met 2017/’18

In geval van afronding kan het voorkomen dat het weergegeven totaal niet overeenstemt met de som van de getallen.

Over het CBS

De wettelijke taak van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is om officiële statistieken te maken en de uitkomsten daarvan openbaar te maken. Het CBS publiceert betrouwbare en samenhangende statistische informatie, die het deelt met andere overheden, burgers, politiek, wetenschap, media en bedrijfsleven. Zo zorgt het CBS ervoor dat maatschappelijke debatten gevoerd kunnen worden op basis van betrouwbare statistische informatie.

Het CBS maakt inzichtelijk wat er feitelijk gebeurt. De informatie die het CBS publiceert, gaat daarom over onderwerpen die de mensen in Nederland raken. Bijvoorbeeld economische groei en consumentenprijzen, maar ook criminaliteit en vrije tijd.

Naast de verantwoordelijkheid voor de nationale (officiële) statistieken is het CBS ook belast met de productie van Europese (communautaire) statistieken. Dit betreft het grootste deel van het werkprogramma.

Voor meer informatie over de taken, organisatie en publicaties van het CBS, zie cbs.nl

Contact

Met vragen kunt u contact opnemen met het CBS.

Medewerkers

Auteurs

1. Inleiding

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)

2. Jongeren in Nederland

Suzanne Loozen en Carel Harmsen

3. Drie jaar jeugdhulp door de gemeente

Rudi Bakker

4. Wonen en opgroeien

Wonen in een bijstandsgezin

Kai Gidding

5. School

Jongeren in het onderwijs

Laura Wielenga-van der Pijl en Marijke Hartgers

6. Werk

Jongeren op de arbeidsmarkt

Mark Ramaekers

7. Alcoholgebruik en gezondheid

Susanne de Witt en Christianne Hupkens

8. Criminaliteit

Jeugdige verdachten en slachtoffers

Lisanne Jong en Rianne Kloosterman

9. Jongeren in Caribisch Nederland

Suzanne Loozen, Carel Harmsen en Mark Ramaekers

10. Inkomen van jongeren

Kai Gidding en Linda Moonen

11. Informatie gemeenten

Jaap van Sandijk (Freelance journalist)

Redactie

Linda Fernandez Beiro

Francis van der Mooren

Henk-Jan Dirven

Marion van den Brakel-Hofmans

Eindredactie

Gijsbert van Dalen