Introductie
Voor u ligt de nieuwste editie van de Internationaliseringsmonitor van het CBS. Waar we in eerdere publicaties telkens een specifiek thema uitdiepten, hebben we dit keer gekozen voor een open opzet zonder vast thema. Dit biedt ons de gelegenheid om een breed scala aan onderwerpen en trends binnen de globalisering te behandelen, waarmee we de vele facetten van internationalisering in kaart brengen.
In deze editie van de Internationaliseringmonitor staan drie onderwerpen centraal: de impact van sancties op het handelsgedrag van het Nederlandse bedrijfsleven, (het meten van) de mate van toegang tot financiering voor bedrijven in Nederland, en de tariefkosten in de Nederlandse toeleveringsketen. Deze onderwerpen zijn verdeeld over vijf hoofdstukken.
In hoofdstuk 1 bestuderen we wat de EU-sancties tegen Rusland betekenen voor de Nederlandse goederenuitvoer. De Russische inval in Oekraïne heeft gezorgd voor veel verwoesting en menselijk leed. Behalve de enorme humanitaire gevolgen, heeft de oorlog in Oekraïne ook een grote impact op internationale markten. Zo hebben meerdere landen – waaronder Nederland – sancties ingesteld tegen Rusland. Dit heeft ook gevolgen voor de Nederlandse export. We onderzoeken onder meer in hoeverre het Nederlandse bedrijfsleven nieuwe markten aanboort na het wegvallen van de Russische markt. Het hoofdstuk fungeert als opstap voor het tweede hoofdstuk.
In hoofdstuk 2 zoomen we verder in op nieuwe handelsroutes met een verhoogd risico op omzeiling van de tegen Rusland ingestelde EU-sancties. In dit vervolghoofdstuk zetten we de stap naar bedrijven. Wat zijn de kenmerken van de exporteurs die geraakt zijn door de sancties? En hoe gaan zij daarmee om? Gaan ze op zoek naar nieuwe markten of focussen ze zich juist meer op de andere reeds bestaande afzetmarkten? Bijzondere aandacht is er voor de kenmerken van de bedrijven die hun export verlegd hebben naar landen met een verhoogd risico op omzeiling.
In hoofdstuk 3 onderzoeken we een heel ander soort belemmering voor bedrijven: de toegang tot financiering. Toegang tot financiering – oftewel acces to finance – is cruciaal voor zowel de start, de continuering als de verdere ontwikkeling van bedrijven. En het is daarmee van groot belang voor een gezond Nederlands bedrijfsleven. Het achterhalen van financieringsbeperkingen voor bedrijven krijgt daarom veel aandacht. Maar over de mate van toegang tot financiering bestaat geen consensus in de wetenschappelijke literatuur. Dit hoofdstuk richt zich op het ontwikkelen van een nieuwe indicator – specifiek bedoeld voor het Nederlandse bedrijfsleven – om zo een beter beeld te krijgen van de toegang tot financiering van bedrijven in Nederland.
Hoofdstuk 4 bouwt voort op hoofdstuk 3. In dit hoofdstuk onderzoeken we hoe toegang tot financiering samenhangt met internationalisering in de vorm van handel en/of buitenlandse en groene investeringen. Een gebrek aan financiële middelen kan bedrijven remmen in hun stappen naar internationalisering, terwijl de internationalisering zelf ook tot financiële druk kan leiden. Nieuwe exporteurs kunnen tijd nodig hebben om te herstellen van de kosten die bij exporteren komen kijken, en financieel gezonde bedrijven hebben mogelijk meer kans om op lange termijn actief te blijven in de exportmarkt. Ook zijn er mogelijk verschillen in toegang tot financiering tussen incidentele en structurele exporteurs. Daarnaast kunnen financieringsbeperkingen de investeringskeuzes van bedrijven beïnvloeden, zowel voor buitenlandse investeringen als voor investeringen in groene technologieën. De samenhang van deze aspecten onderzoeken we in dit hoofdstuk.
We sluiten deze editie van de Internationaliseringsmonitor af met een onderzoek naar de tariefkosten in de Nederlandse toeleveringsketen. Tarieven worden vaak ingezet om de eigen economie te beschermen, en zorgen tegelijkertijd voor hogere prijzen elders. Deze handelsbeperkende tariefkosten komen de laatste jaren vaker in het nieuws, in tijden dat ongeremde globalisering steeds meer ter discussie staat. In hoofdstuk 5 brengen we de kostenverhogende handelstarieven in kaart voor de gehele Nederlandse toeleveringsketen. Voor het eerst is het mogelijk om dat te doen voor zowel de directe tarieven op de Nederlandse goedereninvoer als de indirecte tarieven in de toeleveringsketen.
Het dossier Globalisering bevat de meest recente ontwikkelingen en rapporten op het gebied van internationale handel en globalisering, evenals eerdere edities van de Internationaliseringsmonitor.