Digitalisering en handel – Een introductie

Nog niet zo lang geleden waren koelkasten eenvoudigweg koelkasten. Nu beschikken veel Nederlandse huishoudens over ‘slimme’ koelkasten. Doordat deze koelkasten verbonden zijn met het internet kun je met je smartphone de temperatuur wijzigen of op afstand controleren of je nog melk moet kopen. Sommige koelkasten geven zelfs receptsuggesties op momenten dat je weinig kookinspiratie hebt. Deze moderne koelkasten zijn niet louter fysieke producten; ze leveren ook ondersteunende diensten. Hierdoor vervaagt de grens tussen goederen- en dienstenhandel steeds meer. Daarmee verandert dus wat we verhandelen. In een eerdere editie van de Internationaliseringsmonitor hebben we laten zien hoe ‘diensten in dozen’ een steeds groter onderdeel vormen van de Nederlandse export (Bohn et al., 2022).

Digitalisering transformeert niet alleen wat we verhandelen, maar ook hoe we handelen en wie daarbij betrokken zijn (WTO, 2018). Zo verlagen digitale technologieën de kosten van deelname aan internationale handel aanzienlijk. Webshops en e‍-‍commerce platforms, zoals Amazon en Alibaba, stellen bedrijven in staat een nieuwe rol op te eisen in internationale waardeketens. Vooral voor het midden- en kleinbedrijf ontstaan er nieuwe mogelijkheden (Gonzalez, 2022; Swabey, 2019). Dat geldt ook voor consumenten, die via digitale platforms makkelijk toegang krijgen tot internationale markten. Denk hierbij aan het van origine Nederlandse Booking.com, dat in de afgelopen decennia uitgegroeid is tot een internationale gigant door het online aanbieden van accommodaties over de hele wereld. En hoeveel consumenten realiseren zich dat ze in feite internationaal handelen wanneer ze zich abonneren op Netflix en Spotify? Of wanneer ze een schadeverzekering afsluiten bij een Duitse verzekeraar? In een digitale wereld waarin import en export slechts één muisklik verwijderd zijn, vervagen de grenzen van traditionele handel. De omarming van digitale technologieën transformeert de samenstelling van de (internationale) handel en herdefinieert intellectuele eigendomsrechten in de handel (WTO, 2018).

Dat digitalisering niet alleen een impact heeft op handel, moge duidelijk zijn. Het dringt door in alle lagen van ons dagelijks leven. Het beïnvloedt de wijze waarop we met elkaar communiceren, hoe we kennis tot ons nemen, hoe we aankopen doen en hoe we ons amuseren. Digitalisering zorgt ervoor dat we meer dan ooit onderling verbonden zijn. Dat biedt veel kansen. Maar de digitale revolutie roept ook vragen op.

Hoewel een groeiend aantal studies (Europese Commissie, 2019; Jordan, 2016; The Economist, 2021, 2022) laat zien dat digitalisering – en hieraan gelinkt robotisering – geen negatieve invloed heeft op de totale werkgelegenheid, kan digitalisering wel degelijk grote consequenties hebben voor specifieke beroepsgroepen, zoals administratief personeel, callcenter medewerkers en productiemedewerkers (Dedola et al., 2023; Goos et al., 2014; Polder, 2017; Zahidi et al., 2020).

De toenemende digitale activiteiten maken ons ook steeds meer afhankelijk van de digitale infrastructuur en technologieën. Dit maakt ons dus ook kwetsbaarder voor storingen, voor datalekken maar ook voor steeds vaker voorkomende cyberaanvallen, met alle gevolgen van dien. Er zijn nog tal van andere uitdagingen met betrekking tot digitalisering: privacyvraagstukken, ethische vraagstukken over het gebruik van artificiële intelligentie, ruimtelijke knelpunten vanwege de noodzaak tot nieuwe fysieke infrastructuur, een alsmaar grotere vraag naar energie, en het verdwijnen van fysieke winkels. De mate waarin bedrijven, werknemers en consumenten de alsmaar digitaler wordende wereld bij kunnen benen, heeft ook invloed op de welvaartverdeling binnen Nederland (Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, 2022).

Deze urgente vraagstukken benadrukken het belang van digitalisering voor beleidsmakers, en in feite, voor ons allemaal. Het is echter onmogelijk om alle invalshoeken in één publicatie te bundelen. Dit heeft geleid tot de volgende keuzes.

In hoofdstuk 1 introduceren we het centrale thema van deze publicatie: de relatie tussen digitalisering en internationale handel. We definiëren digitale handel en laten zien welke relevante cijfers beschikbaar zijn bij het CBS. We tonen ook hoe de mate van digitalisering van de Nederlandse economie zich verhoudt tot die van andere EU-landen. Dit hoofdstuk is een opstap naar de rest van de publicatie door een brede context van nationaal en internationaal onderzoek te bespreken en verschillende vormen van digitale handel te behandelen.

In hoofdstuk 2 analyseren we de omvang en samenstelling van de digitale internationale handel van het Nederlandse bedrijfsleven. We splitsen de grensoverschrijdende Nederlandse digitale handel op in grensoverschrijdende e‍-‍commerce (digitaal besteld) en handel in digitale producten (digitaal geleverd). Het belang van digitale export en import neemt toe, maar hoe groot is deze handel nu? Waar bestaat die uit? Met welke partners handelen bedrijven in Nederland digitaal? En wat kenmerkt de bedrijven die aan grensoverschrijdende digitale handel doen? Dit zijn enkele van de vragen die we in dit hoofdstuk beantwoorden.

In hoofdstuk 3 onderzoeken we voor de eerste keer de rol van digitalisering bij exportgedrag, productiviteit en werkgelegenheid in Nederland. We onderzoeken hoe het gebruik van verschillende ICT-toepassingen, zoals robotica, social media, telewerk, e‍-‍sales, en artificiële intelligentie, de beslissing om te exporteren en de omvang van export beïnvloedt. Ook analyseren we in hoeverre ICT-gebruik bedrijven productiever maakt en welke impact digitalisering heeft op de werkgelegenheid binnen deze bedrijven.

Ten slotte belichten we in hoofdstuk 4 een fenomeen dat nauw verbonden is met de digitalisering van internationale handel: robotisering. In dit hoofdstuk onderzoeken we welke type bedrijven in de Nederlandse industrie robots gebruiken en welke invloed dit heeft op hun handelsgedrag, hun positie in de waardeketen en het personeelsbestand. Om meer betekenis te geven aan de resultaten, maken we een vergelijking met bedrijven die geen gebruikmaken van robotica.

Het dossier Globalisering bevat de meest recente ontwikkelingen en rapporten op het gebied van internationale handel en globalisering, evenals eerdere edities van de Internationaliseringsmonitor.

Literatuur

Open literatuurlijst