Duurzame handel? – Een introductie

De relatie tussen handel en duurzaamheid is een complex en actueel thema. Extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, bosbranden en overstromingen, maken klimaatverandering steeds zichtbaarder (Europese Commissie, z.d.). Duurzame productie, handel en consumptie wordt daarmee steeds belangrijker. Peilingen uit 2020 lieten zien dat 70 procent van de Nederlanders zich zorgen maakt over klimaatverandering (Driessen et al., 2020). 75 procent van de Nederlanders vindt bovendien dat er nog actie ondernomen kan worden om klimaatverandering tegen te gaan (Kloosterman et al., 2021). Ook het bedrijfsleven onderneemt actie om te verduurzamen. Zo is bijna een vijfde van de verwachte investeringen van de Nederlandse industrie in 2023 gerelateerd aan vergroening (CBS, 2023).

De EU staat, na China, de VS en India, op de vierde plek van grootste uitstoters van broeikasgassen wereldwijd en wil een belangrijke rol spelen bij het beperken van klimaatverandering (Europees Parlement, 2023). De Europese Green Deal, een pakket aan beleidsinitiatieven gelanceerd door de Europese Commissie, moet de EU helpen met de groene transitie om zo in 2050 klimaatneutraal te worden (Europese Raad, 2023).

De EU, en Nederland in het bijzonder, is een grote handelaar in goederen en diensten. Hoewel internationaal handelen vrijwel altijd leidt tot uitstoot van broeikasgassen (bijvoorbeeld bij transport), kan handelsbeleid een meer duurzame handel stimuleren. Handelsverdragen of -maatregelen kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat vervuilende productie in Nederland niet verplaatst wordt naar elders, waar duurzaamheidsrichtlijnen minder scherp zijn. De EU wil bij de import van vervuilende goederen belasting heffen om de milieuschade te beprijzen. Ten slotte kunnen milieuvriendelijke goederen door internationale handel op grotere schaal geproduceerd en wereldwijd verspreid worden.

In deze Internationaliseringsmonitor gaan we dan ook in op de verschillende aspecten van duurzaamheid en handel om de complexe relatie tussen die twee te onderzoeken. Hoe ziet de handel in milieuvriendelijke en vervuilende goederen aan de hand van een aantal duurzaamheidsclassificaties eruit, en waar wordt de import van die goederen voor gebruikt? Welke rol spelen duurzame provisies in handelsverdragen en hebben ze impact op de samenstelling en omvang van de Nederlandse goederenhandel? Tot slot kijken we in deze internationaliseringsmonitor voor het eerst naar de invoervoetafdruk op product- en landniveau.

In hoofdstuk 1 zullen de centrale goederenclassificaties voor de analyses van deze Internationaliseringsmonitor geïntroduceerd worden: goederen die vallen onder de CBAM-wetgeving, goederen met een koolstofweglekrisico, veevoergrondstoffen, ontbossingsgerelateerde goederen en groene goederen. Het hoofdstuk biedt beschrijvende analyses omtrent de handel in deze producten waarbij de ontwikkeling van de import wordt bekeken. Uit welke landen importeert Nederland deze producten en wijkt dit af van het Europese beeld? Zijn er alternatieve leveranciers? Tot slot wordt gekeken naar de kenmerken van bedrijven die afhankelijk zijn van de import van deze producten. Het hoofdstuk slaat een brug naar de volgende hoofdstukken, waarbij de goederenclassificaties verder worden onderzocht.

Hoofdstuk 2 richt zich op drie handelsgerelateerde initiatieven van de Europese Green Deal: CBAM, de aanpak van ontbossing en de ‘van boer tot bord’-strategie. Het hoofdstuk beschrijft de Nederlandse import van de producten die onder deze classificaties vallen en de inzet hiervan in de Nederlandse economie. Verder komt de afhankelijkheid van de export naar Nederland voor de landen van herkomst aan bod. Tot slot wordt de hele waardeketen en de broeikasgasvoetafdruk van de Nederlandse veehouderijketen onderzocht.

Handelsverdragen zijn door de tijd heen veranderd. Waar voorheen de focus met name op afschaffen of verlagen van handelstarieven lag, worden tegenwoordig ook vaker hoofdstukken met duurzaamheidsaspecten aan de verdragen toegevoegd. Hoofdstuk 3 beschrijft de ontwikkeling van handelsverdragen door de tijd, waarbij speciale aandacht uitgaat naar de verdieping van handelsverdragen op het gebied van duurzaamheid, milieu-‍ en arbeidsnormen. Het hoofdstuk biedt een opstap naar hoofdstuk 4.

In hoofdstuk 4 worden de gevolgen van duurzame provisies op de Nederlandse goederenhandel onderzocht aan de hand van twee deelvragen. Enerzijds wordt het effect van duurzaamheidsbepalingen in verdragen op de omvang van internationale handel onderzocht, anderzijds wordt het effect op de compositie van internationale handel bepaald. Goederen worden onderverdeeld in ‘bruine’ en ‘groene’ goederen, waarbij onderzocht wordt of de samenstelling en omvang van de handel in deze goederen verandert als er een handelsverdrag met duurzaamheidsbepalingen is ingesteld.

Het productieproces van goederen en diensten wordt steeds vaker opgeknipt en uitgevoerd in verschillende delen van de wereld. Mondiale productieketens hebben diverse positieve aspecten, waarbij gedacht kan worden aan onder andere bredere toegang tot kennis en kapitaal of een efficiëntere inkoop van materialen. Mondiale productieketens kunnen echter ook negatieve aspecten met zich meebrengen, zoals de uitbesteding van activiteiten met een relatief hoge milieu impact naar landen elders in de wereld om zo bijvoorbeeld de eigen milieudoelstellingen te halen. Hoofdstuk 5 kijkt naar de broeikasgasvoetafdruk van de Nederlandse invoer. Onderzocht wordt hoe de invoervoetafdruk zich ontwikkeld heeft, welke bedrijfstakken en productgroepen een grote rol spelen en de voetafdruk van de invoer per gebruiksbestemming. Tot slot wordt de invoervoetafdruk specifiek bekeken voor producten die onder de CBAM-regelgeving gaan vallen.

Literatuur

Open literatuurlijst