Duurzaamheids­afspraken in handelsverdragen

Auteurs: Loe Franssen, Marcel van den Berg

Internationale handel is een belangrijke bron van inkomsten en welvaart voor veel landen. Om er echter zeker van te zijn dat de economische ontwikkeling die hieruit voortkomt van duurzame aard is, is het belangrijk om internationale afspraken te maken. Dat dit steeds breder onderkend wordt, blijkt bijvoorbeeld uit de inhoud van handelsovereenkomsten. Waar de focus traditioneel vrijwel uitsluitend op het verlagen of afschaffen van handelstarieven lag, bestrijken handelsverdragen tegenwoordig steeds meer beleidsterreinen die van oudsher vooral in de binnenlandse politiek aan bod kwamen. In dit hoofdstuk beschrijven we eerst hoe handelsverdragen zich door de tijd heen ontwikkeld hebben. Daarna wordt de focus gelegd op de zogenaamde diepe handelsverdragen van deze tijd. Speciale aandacht gaat daarbij uit naar afspraken omtrent arbeidsrecht, milieu en duurzaamheid.

3.1Inleiding

Internationale handel en investeringen kunnen bijdragen aan economische groei en de productiviteit van bedrijven. Wetenschappelijke studies hebben aangetoond dat handelsverdragen, waaronder ook regionale verdragen, een positieve bijdrage leveren aan de export (Baier & Bergstrand, 2007; Kaushal, 2021). Daarom sluiten veel landen handelsverdragen af. Handelsverdragen hebben als doel het verminderen van tarifaire en niet-tarifaire belemmeringen om de handel tussen landen te bevorderen.

Maar, er zijn in toenemende mate zorgen over de keerzijde van internationale handel met betrekking tot ongelijke inkomensverdeling, werkloosheid, en het verlagen van milieu- en arbeidsnormen (Brandi et al., 2020; Van den Berg, 2016). Handelsverdragen gaan tegenwoordig verder dan het vereenvoudigen van de handel en het verlagen van handelsbarrières. Aspecten als openbare aanbestedingen, duurzaamheid en investeringsbescherming, mededinging en samenwerking op het gebied van regelgeving maken steeds vaker deel uit van handelsverdragen.

Handelsakkoord tussen EU en Nieuw-Zeeland: meer handel, maar ook meer duurzaamheid

De afgelopen jaren zijn duurzaamheid en mensenrechten een prominentere rol gaan spelen in het Europese handelsbeleid. Op 9 juli 2023 ondertekenden de EU en Nieuw-Zeeland een vrijhandelsakkoord. Het akkoord zal begin volgend jaar in werking treden, en vanaf dan kunnen alle Europese goederen tariefvrij worden uitgevoerd naar Nieuw-Zeeland. Dit verdrag is een goed voorbeeld van een handelsakkoord met een apart hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling, het zogenaamde Trade and Sustainable Development (TSD) hoofdstuk, en sluit daarmee aan bij de Europese duurzaamheidsstrategie. Dit betekent bijvoorbeeld dat er handelssancties kunnen worden opgelegd als sprake is van aanzienlijke schendingen van de afspraken van het klimaatakkoord van Parijs en van ernstige schendingen van fundamentele arbeidsnormen (Schreinemacher, 2023; Evofenedex, 2022).

Leeswijzer

In dit hoofdstuk kijken we uitgebreid naar de verdieping van handelsverdragen, met name op het gebied van milieu en arbeidsnormen. In de volgende paragraaf geven we eerst een kort overzicht van de ontwikkeling in vrijhandelsverdragen. Paragraaf 3 legt vervolgens de motivatie achter de verdieping van handelsverdragen uit. In paragrafen 4 en 5 komen de duurzaamheidsprovisies omtrent respectievelijk het milieu en arbeid uitgebreid aan bod, voordat paragraaf 6 afsluit met de samenvatting en conclusie.

3.2Vrijhandelsverdragen: een korte tijdlijn

Van het allereerste bilaterale handelsverdrag …

Toen Richard Cobden in 1859 vanuit het Verenigd Koninkrijk afreisde naar Frankrijk om daar te onderhandelen over het allereerste internationale handelsverdrag ooit, gebeurde dit in het diepste geheim. De status-quo op het gebied van handelsbeleid was in die tijd immers mercantilisme: protectionistisch beleid waarbij de import van goederen zoveel mogelijk wordt beperkt en de export juist wordt gestimuleerd. Met name Frankrijk was hier een fervent aanhanger van, onder andere doordat Franse industriëlen veel macht hadden. Daarnaast waren er militaire spanningen tussen het VK en Frankrijk, met een inval van Frankrijk onder leiding van Napoleon III in Italië in datzelfde jaar als aanleiding.

Toch waren er slechts drie maanden nodig om keizer Napoleon III te overtuigen van de voordelen van een vrijhandelsakkoord waarbij wederzijdse importtarieven stevig verlaagd zouden worden. In 1860 werd het Cobden-Chevalier Verdrag dan ook ondertekend en het bleek een groot succes. Zo is in een zeer recent onderzoek van Timini (2023) aangetoond dat het verdrag de bilaterale handel tussen, en de welvaart van, beide betrokken landen significant vergroot heeft. Daarnaast bleek een handelsverdrag een effectief instrument te zijn om militaire spanningen weg te nemen. Tot slot bleek het de start van wat sommige economen (Krasner, 2002) de gouden eeuw van vrijhandel zijn gaan noemen; een periode waarin vele, met name Europese, landen handelsakkoorden met elkaar afsloten.

… Naar grote multilaterale organisaties …

Sinds 1860 zijn internationale vrijhandelsverdragen met pieken en dalen aan enorme ontwikkelingen onderhevig geweest. Dalen waren er tijdens de economische depressie van 1873–1877 en de twee wereldoorlogen in de 20^e eeuw, waarbij landen zich in zichzelf keerden en een trend van toenemende globalisering gekeerd werd. Hoogtepunten waren het afsluiten van de GATT (General Agreement on Tariffs and Trade, in het Nederlands: Algemene Overeenkomst betreffende Tarieven en Handel) in 1948 en het oprichten van de Wereldhandelsorganisatie (World Trade Organization, WTO) in 1995. Daarbij kwam de nadruk in toenemende mate te liggen op verlaging van handelsbarrières in een multilaterale setting, in tegenstelling tot de vroegste handelsakkoorden die overwegend bilateraal werden afgesloten. Zo waren 23 landen betrokken bij het sluiten van het GATT-verdrag in 1948 en zijn er inmiddels 164 landen lid van de WTO. Verzet tegen deze multilaterale verdragen is er ook nu nog, met het beleid van oud-president Trump als meest duidelijke voorbeeld. Dat verzet bemoeilijkte de besluitvorming binnen de kaders van de WTO in recente jaren aanzienlijk, waardoor bilaterale verdragen opnieuw in de belangstelling kwamen.

De inzet van een vrijhandelsverdrag is traditioneel gezien het verlagen van bilaterale handelstarieven. Dit was al zo bij het Cobden-Chevalier Verdrag en was ook de voornaamste doelstelling van de GATT. Daar was de GATT bovendien ook bijzonder succesvol in. Zo daalde het gemiddelde importtarief dat de 23 GATT-leden heffen van 22 procent (en zelfs 40 procent op industriële goederen) in 1947 naar zo’n 5 procent in 1993. Doordat importtarieven aanzienlijk minder relevant zijn geworden in deze multilaterale setting is de blik steeds meer verschoven naar niet-tarifaire maatregelen (NTM’s; zie ook CBS (2021) voor meer inzicht in wat NTM’s zijn en in welke mate de Nederlandse export ermee geconfronteerd wordt). Figuur 3.2.1 laat zien dat de wereldhandel in toenemende mate beperkt wordt door NTM’s, die hogere kosten opwerpen dan de tarieven die steeds minder belangrijk worden in het wereldwijde handelsbeleid.

Toon tabel3.2.1 Afnemende importtarieven maar toenemende NTM's (%)Verberg tabel3.2.1 Afnemende importtarieven maar toenemende NTM's (%)

3.2.1 Afnemende importtarieven maar toenemende NTM's (%)

Jaar	NTM's	Tarieven	Totaal
1997	22	10	31
2000	29	10	38
2003	32	11	43
2006	25	10	34
2009	51	8	58
2012	34	4	38
2015	51	4	54
Bron: Niu et al. (2018)

… Preferentiële handelsverdragen…

Een belangrijk principe om hier te vermelden is het zogeheten Most-Favoured Nation (MFN) principe, dat een grondbeginsel van de GATT/WTO vormt. Deze clausule, die al onderdeel was van het Cobden-Chevalier Verdrag, houdt in dat handelsvoordelen, zoals een tariefverlaging, die aan één partij worden gegund aan alle betrokken partijen moeten worden gegund. In het geval van de GATT/WTO is het dan niet toegestaan om als WTO-lid één land lagere importtarieven te gunnen zonder dat dit lagere tarief voor alle andere WTO-leden ook gaat gelden. Een cruciale kanttekening hierbij is echter dat preferentiële handelsverdragen (Preferential Trade Agreement, PTA) een uitzondering vormen op het MFN-principe. In het kader van dergelijke verdragen kunnen bijvoorbeeld preferentiële tarieven worden afgesproken die lager zijn dan de MFN-tarieven. Een voorbeeld hiervan is de EU, dat de facto een PTA is waarin werd afgesproken dat de deelnemende landen onderling geen tarieven heffen in het kader van vrij verkeer van goederen, diensten, kapitaal en personen. Aangezien dit een PTA betreft, betekent dit dus echter niet dat de EU ook verplicht is nultarieven in te stellen op de handel met WTO-landen buiten de EU.

Daarmee is direct duidelijk dat er scope is voor nieuwe preferentiële handelsverdragen. Met name omdat het bijzonder lastig is gebleken om handelsbarrières verder te verlagen binnen de multilaterale kaders van de WTO. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat de meest recente onderhandelingscyclus van de WTO, de zogeheten Doha-ronde uit 2001, nog niet is afgerond en alleen heeft geresulteerd in een deelakkoord, het Bali-pakket uit 2013. Dat betekent dat het voor landen steeds aantrekkelijker wordt om preferentiële verdragen te sluiten met individuele (groepen) landen, omdat er veel sneller resultaat geboekt kan worden met minder partijen aan tafel. De WTO neemt immers alleen besluiten op basis van consensus, wat met 164 leden een complexe en trage aangelegenheid is. Qua preferentiële handelsverdragen kan de EU (en Nederland bij extensie) nog veel terrein winnen, zoals figuur 3.2.2 laat zien. Met een flink aantal belangrijke handelspartners buiten de EU is er namelijk geen handelsverdrag van kracht buiten het WTO-lidmaatschap om, zoals de VS, China, India, Brazilië en Australië. Onderhandelingen lopen momenteel met Australië, India en Indonesië (Europese Commissie, 2023a). Daarnaast wordt er onderhandeld over een aantal verdragen, met bijvoorbeeld Mexico, Chili en het Mercosur handelsblok waaronder Brazilië. Het Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP) was een poging van de EU en de VS om een handelsverdrag met elkaar te sluiten. Dit initiatief is echter tijdens het presidentschap van Trump gestrand.

Toon tabel3.2.2 Landen waarmee Nederland via de EU een handelsverdrag heeft, 2022Verberg tabel3.2.2 Landen waarmee Nederland via de EU een handelsverdrag heeft, 2022

3.2.2 Landen waarmee Nederland via de EU een handelsverdrag heeft, 2022

Gemeente	PTA
Andorra	PTA met NL
Verenigde Arabische Emiraten	Geen PTA met NL
Afghanistan	Geen PTA met NL
Antigua en Barbuda	PTA met NL
Anguilla	Geen PTA met NL
Albanië	PTA met NL
Armenië	PTA met NL
Curaçao	Geen PTA met NL
Angola	PTA met NL
Antarctica	Geen PTA met NL
Argentinië	PTA met NL in ratificatie
Samoa Amerikaans	Geen PTA met NL
Oostenrijk	PTA met NL
Australië	PTA met NL in onderhandeling
Aruba	Geen PTA met NL
Azerbeidzjan	Geen PTA met NL
Bosnië-Herzegovina	PTA met NL
Barbados	PTA met NL
Bangladesh	Geen PTA met NL
België	PTA met NL
Burkina Faso	PTA met NL
Bulgarije	PTA met NL
Bahrein	Geen PTA met NL
Boeroendi	PTA met NL
Benin	PTA met NL
Bermuda	Geen PTA met NL
Brunei	Geen PTA met NL
Bolivia	Geen PTA met NL
Brazilië	PTA met NL in ratificatie
Bahamas	PTA met NL
Bhutan	Geen PTA met NL
Botswana	PTA met NL
Wit-Rusland	Geen PTA met NL
Belize	PTA met NL
Canada	PTA met NL
Congo, Democratische Republiek	PTA met NL
Centraal-Afrikaanse Republiek	PTA met NL
Congo	PTA met NL
Zwitserland	PTA met NL
Ivoorkust	PTA met NL
Cookeilanden	PTA met NL
Chili	PTA met NL in ratificatie
Kameroen	PTA met NL
China	Geen PTA met NL
Colombia	PTA met NL
Clipperton-eiland	Geen PTA met NL
Costa Rica	PTA met NL
Cuba	Geen PTA met NL
Kaapverdië	PTA met NL
Cyprus	PTA met NL
Tsjechië	PTA met NL
Duitsland	PTA met NL
Djibouti	PTA met NL
Denemarken	PTA met NL
Dominica	PTA met NL
Dominicaanse Republiek	PTA met NL
Algerije	PTA met NL
Ecuador	PTA met NL
Estland	PTA met NL
Egypte	PTA met NL
Griekenland	PTA met NL
Eritrea	PTA met NL
Spanje	PTA met NL
Ethiopië	PTA met NL
Finland	PTA met NL
Fiji	PTA met NL
Falklandeilanden	Geen PTA met NL
Micronesië(Federale Staten)	PTA met NL
Faeröer	PTA met NL
Gabon	PTA met NL
Grenada	PTA met NL
Georgië	PTA met NL
Guernsey	Geen PTA met NL
Ghana	PTA met NL
Gibraltar	Geen PTA met NL
Groenland	Geen PTA met NL
Gambia	PTA met NL
Guinee	PTA met NL
Equatoriaal-Guinee	PTA met NL
Zuid-Georgië en de Zuid-Sandwicheilanden	Geen PTA met NL
Guatemala	PTA met NL
Guam	Geen PTA met NL
Guinee-Bissau	PTA met NL
Guyana	PTA met NL
Hongkong	Geen PTA met NL
Heard- en McDonaldeilanden	Geen PTA met NL
Honduras	PTA met NL
Kroatië	PTA met NL
Haïti	PTA met NL
Hongarije	PTA met NL
Indonesië	PTA met NL in onderhandeling
Ierland	PTA met NL
Israël	PTA met NL
India	PTA met NL in onderhandeling
Brits gebied in de Indische Oceaan	Geen PTA met NL
Irak	Geen PTA met NL
Iran (Islamitische Republiek)	Geen PTA met NL
IJsland	PTA met NL
Italië	PTA met NL
Jersey	Geen PTA met NL
Jamaica	PTA met NL
Jordanië	PTA met NL
Japan	PTA met NL
Kenia	PTA met NL in ratificatie
Kirgizië	Geen PTA met NL
Cambodja	Geen PTA met NL
Kiribati	PTA met NL
Comoren	PTA met NL
Saint Kitts en Nevis	PTA met NL
Noord-Korea	Geen PTA met NL
Zuid-Korea	PTA met NL
Koeweit	Geen PTA met NL
Caymaneilanden	Geen PTA met NL
Kazachstan	PTA met NL
Laos	Geen PTA met NL
Libanon	PTA met NL
Saint Lucia	PTA met NL
Liechtenstein	PTA met NL
Sri Lanka	Geen PTA met NL
Liberia	PTA met NL
Lesotho	PTA met NL
Litouwen	PTA met NL
Luxemburg	PTA met NL
Letland	PTA met NL
Libië	Geen PTA met NL
Marokko	PTA met NL
Monaco	Geen PTA met NL
Moldavië	PTA met NL
Montenegro (m.i.v. 1 juni 2005)	PTA met NL
Madagaskar	PTA met NL
Marshalleilanden	PTA met NL
Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië	PTA met NL
Mali	PTA met NL
Birma	Geen PTA met NL
Mongolië	Geen PTA met NL
Macau	Geen PTA met NL
Noordelijke Marianen	Geen PTA met NL
Mauritanië	PTA met NL
Montserrat	Geen PTA met NL
Malta	PTA met NL
Mauritius	PTA met NL
Maldiven	Geen PTA met NL
Malawi	PTA met NL
Mexico	PTA met NL in ratificatie
Maleisië	Geen PTA met NL
Mozambique	PTA met NL
Namibië	PTA met NL
Nieuw-Caledonië	Geen PTA met NL
Niger	PTA met NL
Norfolk	Geen PTA met NL
Nigeria	PTA met NL
Nicaragua	PTA met NL
Nederland	Nederland
Noorwegen	PTA met NL
Nepal	Geen PTA met NL
Nauru	PTA met NL
Niue-eilanden	PTA met NL
Nieuw-Zeeland	PTA met NL in ratificatie
Oman	Geen PTA met NL
Panama	PTA met NL
Peru	PTA met NL
Frans-Polynesië	Geen PTA met NL
Papoea-Nieuw-Guinea	PTA met NL
Filipijnen	Geen PTA met NL
Pakistan	Geen PTA met NL
Polen	PTA met NL
Saint Pierre en Miquelon	Geen PTA met NL
Pitcairneilanden	Geen PTA met NL
Puerto Rico	Geen PTA met NL
Gebied onder Palestijnse autoriteit	Geen PTA met NL
Portugal	PTA met NL
Palau	PTA met NL
Paraguay	PTA met NL in ratificatie
Qatar	Geen PTA met NL
Roemenië	PTA met NL
Servië (m.i.v. 1 juni 2005)	PTA met NL
Rusland	Geen PTA met NL
Rwanda	PTA met NL
Saoedi-Arabië	Geen PTA met NL
Salomonseilanden	PTA met NL
Seychellen	PTA met NL
Zweden	PTA met NL
Singapore	PTA met NL
St. Helena	Geen PTA met NL
Slovenië	PTA met NL
Slowakije	PTA met NL
Sierra Leone	PTA met NL
San Marino	PTA met NL
Senegal	PTA met NL
Somalië	PTA met NL
Suriname	PTA met NL
Sao Tomé en Principe	PTA met NL
El Salvador	PTA met NL
Syrië	PTA met NL
Swaziland	PTA met NL
Turks- en Caicos-eilanden	Geen PTA met NL
Tsjaad	PTA met NL
Togo	PTA met NL
Thailand	Geen PTA met NL
Tadzjikistan	Geen PTA met NL
Oost-Timor	Geen PTA met NL
Turkmenistan	Geen PTA met NL
Tunesië	PTA met NL
Tonga	PTA met NL
Turkije	PTA met NL
Trinidad en Tobago	PTA met NL
Tuvalu	PTA met NL
Tanzania (Verenigde Republiek)	PTA met NL
Oekraïne	PTA met NL
Oeganda	PTA met NL
Verenigd Koninkrijk	PTA met NL
Verafgelegen eilandjes van de Verenigde Staten	Geen PTA met NL
Verenigde Staten van Amerika	Geen PTA met NL
Uruguay	PTA met NL in ratificatie
Oezbekistan	Geen PTA met NL
Vaticaanstad	Geen PTA met NL
Saint Vincent en de Grenadines	PTA met NL
Venezuela	Geen PTA met NL
Britse Maagdeneilanden	Geen PTA met NL
Amerikaanse Maagdeneilanden	Geen PTA met NL
Vietnam	PTA met NL
Vanuatu	PTA met NL
Wallis- en Futuna-eilanden	Geen PTA met NL
Samoa (Vroegere West-Samoa)	PTA met NL
Jemen	Geen PTA met NL
Zuid-Afrika	PTA met NL
Zambia	PTA met NL
Zimbabwe	PTA met NL
Frankrijk	PTA met NL
Saint Barthelemy	Geen PTA met NL
South-Sudan	Geen PTA met NL
Soedan	PTA met NL
Bouveteiland	Geen data beschikbaar
Cocoseilanden	Geen data beschikbaar
Christmas Island	Geen data beschikbaar
Westelijke Sahara	PTA met NL
Isle of Man	Geen data beschikbaar
Spitsbergen	Geen data beschikbaar
Aksai Chin	Geen data beschikbaar
Arunachal Pradesh	PTA met NL in onderhandeling
Demchok	Geen data beschikbaar
Halaib Triangle	Geen data beschikbaar
Ilemi Triangle	Geen data beschikbaar
Jammu en Kasjmir	PTA met NL in onderhandeling
Koerilen	Geen data beschikbaar
Bir Tawil	Geen data beschikbaar
Abyei	Geen data beschikbaar
Bron: CBS, DESTA

… En steeds diepere handelsverdragen

Vanwege de toename in niet-tarifaire maatregelen worden handelsverdragen steeds dieper. Dat wil zeggen dat ze zich naast handelstarieven ook richten op verschillende vormen van regelgeving. Deze zogeheten diepe handelsverdragen (in het Engels: Deep Trade Agreements, DTA) zijn verdragen tussen landen die niet enkel over internationale handel gaan, maar ook over andere grensoverschrijdende stromen zoals investeringen en arbeid. Daarnaast worden er vaak afspraken in gemaakt over zaken als bescherming van intellectueel eigendom, milieubescherming en duurzaamheid. Alhoewel dit soort veelomvattende verdragen nog steeds wordt aangeduid als handelsverdragen, reikt het doel er van veel verder dan integratie alleen op het gebied van internationale handel, vandaar de term diepe handelsverdragen.

De toenemende verdieping van handelsverdragen is goed te zien in de figuren die later in dit hoofdstuk aan bod komen. Tot eind jaren negentig, toen het aantal PTA’s begon toe te nemen, bestreken de meeste nieuwe overeenkomsten minder dan 10 beleidsterreinen. Sinds de jaren 2000 bestrijken de meeste nieuwe PTA’s tussen de 10 en 20 beleidsterreinen, en sommige zelfs meer dan 20 (Hofmann, Osnago en Ruta, 2017).

DTA’s richten zich grofweg op een drietal (deels overlappende) kernbeleidsterreinen. Het primaire doel is het vergroten van economische integratie langs vijf hoofdlijnen: vrij (of vrijer) verkeer van goederen, diensten, kapitaal, personen en ideeën. Op dit beleidsterrein gaat het dan bijvoorbeeld om afspraken op het gebied van importtarieven, visa of intellectueel eigendom. Ten tweede bevatten DTA’s ook handhavingsbepalingen, die gericht zijn op het borgen van genoemde economische integratie door de discretionaire bevoegdheid van de betrokken overheden te beperken. Op dit beleidsterrein valt te denken aan afspraken op het gebied van technische handelsbarrières, publieke aanbestedingen of subsidies. Ten derde bevatten DTA’s bepalingen die het welzijn van consumenten bevorderen door het gedrag van exporteurs te reguleren. Dan gaat het bijvoorbeeld om afspraken op het gebied van arbeidsomstandigheden of milieubescherming. Dit derde beleidsterrein staat centraal in dit hoofdstuk. Wat zijn dit voor soort afspraken? Hoe zijn ze thematisch in te delen? En hoe zijn ze te kwantificeren? Deze vragen worden beantwoord in dit hoofdstuk aan de hand van concrete voorbeelden.

3.3Het hoe en waarom van arbeids- en milieuafspraken in handelsverdragen

In de vorige paragraaf is besproken dat handelsverdragen steeds meer afspraken bevatten die niet direct over handel gaan. Afspraken over arbeid, milieu en duurzaamheid zijn er daarbij in principe op gericht om een zogeheten race to the bottom te voorkomen. Daarmee wordt een situatie bedoeld waarin landen elkaar beconcurreren met steeds lossere regelgeving. Bagwell en Staiger (2001) beargumenteren hieromtrent dat handelsbeleid en binnenlands beleid op het gebied van sociale, arbeids- of milieuregelgeving substituten van elkaar kunnen zijn. Daarmee bedoelen zij dat wanneer landen bijvoorbeeld in het kader van WTO-afspraken hun importtarieven verlagen, zij de mogelijkheid hebben de potentieel nadelige effecten van deze tariefverlaging op hun concurrentiepositie te pareren met lossere binnenlandse regelgeving. Een race to the bottom, waarbij landen de regels steeds verder neerwaarts bijstellen, kan daarvan het gevolg zijn. Davies en Vadlamannati (2013) vinden empirisch bewijs voor het bestaan van dit mechanisme: volgens hen heeft het WTO-lidmaatschap over het algemeen geleid tot een beperking van arbeidsrechten. Martinez-Zarzoso en Kruse (2019) hebben recentelijk aangetoond dat het opnemen van arbeidsnormen in handelsverdragen leidt tot een verbetering van arbeidsomstandigheden, maar ook dat het toevoegen van dergelijke normen niet per se leidt tot het voorkomen van een race to the bottom. De precieze uitwerking van de afspraken is cruciaal bij het voorkomen daarvan beargumenteren zij.

Dit mechanisme speelt ook een rol op het gebied van milieuregelgeving. De race to the bottom vindt op milieugebied zijn beslag in de zogeheten pollution haven hypothese. Deze hypothese stelt dat multinationals die op zoek zijn naar geschikte productielocaties geneigd zijn om naar ontwikkelingslanden uit te wijken waar over het algemeen minder strenge milieuwetgeving van kracht is die minder strikt wordt gehandhaafd. Door in handelsverdragen bepaalde ondergrenzen of normen af te spreken op het gebied van arbeids- of milieuregelgeving kan een gelijk speelveld gecreëerd worden tussen de betrokken landen, ook en juist als die verschillen in ontwikkelingsniveau. Dit soort afspraken kan daarmee bijdragen aan eerlijkere en meer duurzame handel.

Ontwikkelingslanden zijn hier echter niet altijd even enthousiast over, omdat zij vrezen dat ontwikkelde landen hun hogere standaarden als protectionistisch instrument gebruiken, wat ten koste zou gaan van internationale handel en investeringen (Cats, 2022). Carrère et al. (2022) vinden in het geval van arbeidsstandaarden echter geen bewijs voor dit mechanisme. Arbeidsnormen leiden blijkens hun bevindingen niet tot een beperking van de bilaterale handel en hebben zelfs een toename van de export van ontwikkelingslanden naar meer ontwikkelde landen tot gevolg. Empirisch bewijs ten faveure van de pollution haven hypothese is vooralsnog schaars in de wetenschappelijke literatuur, al vormt Tanaka et al. (2022) een noemenswaardige uitzondering hierop. In het volgende hoofdstuk van deze Internationaliseringsmonitor zoomen we hier verder op in door de relatie tussen milieuafspraken in handelsverdragen en de samenstelling van de Nederlandse export te onderzoeken.

3.4Milieunormen

Duurzaamheid in brede zin is een van de domeinen waarover in diepe handelsverdragen steeds meer afspraken worden gemaakt, zoals ook al in paragraaf 3.2 aan bod kwam. De afgelopen jaren is duurzaamheid dan ook een grotere rol gaan spelen in het Europese handelsbeleid. Zo zijn de Trade and Sustainable Development (TSD) hoofdstukken in de verdragen groter geworden en komt er ook langzaamaan meer nadruk te liggen op de handhaving ervan. Milieunormen hebben een belangrijk potentieel als instrument voor verduurzaming (Stam & Kempen, 2022; Europese Commissie, 2022).

Afspraken omtrent duurzaamheid in diepe handelsverdragen kunnen heel concreet zijn. Zoals bijvoorbeeld de afspraak in het verdrag tussen Bulgarije en de EFTA-landen (IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland) uit 1993 om geen walvisproducten te importeren voortvloeiend uit de CITES-conventie.noot1 Maar vaak zijn afspraken veel minder concreet of aanzienlijk vrijblijvender geformuleerd. Zo is bijvoorbeeld een van de doelstellingen in het handelsverdrag tussen Zuid-Korea en de EU uit 2011 om wederzijdse investeringen te bevorderen zonder standaarden te verlagen met betrekking tot milieu, arbeid, gezondheid en veiligheid.noot2

Diepe handelsverdragen: kwalitatieve informatie vertalen naar kwantitatieve data…

Om de inhoud van deze steeds diepere handelsverdragen te kunnen doorgronden, vergelijken en er kwantitatief onderzoek aan te kunnen doen zijn er initiatieven zoals DESTA (Design of Trade Agreements) ontstaan. Hiermee wordt de anatomie van individuele handelsverdragen op een systematische manier gecodeerd en gekwantificeerd.noot3 Zodoende wordt inzichtelijk gemaakt hoe verschillende handelsverdragen qua ontwerp en inhoud van elkaar verschillen. In navolging daarvan zijn er initiatieven die op specifieke domeinen verder de diepte in gaan. Op het terrein van milieu en duurzaamheid is TREND (Trade & Environment Database) een initiatief dat aan de hand van de DESTA-database handelsverdragen codeert en systematisch in kaart brengt voor wat betreft milieu- en duurzaamheidsafspraken (Morin et al., 2018). Daarbij worden alle afzonderlijke provisies uit handelsverdragen geëvalueerd en vertaald naar één van de 298 gestandaardiseerde normen die in TREND worden onderscheiden (zie ook leeskader in paragraaf 3.3). De uiteindelijk resulterende database omvat 776 handelsverdragen voor de periode 1952–2022.

Groene normen winnen aan belang in EU-handelsverdragen

De Europese Unie (en Nederland als onderdeel van de EU) is uiteraard maar bij een deel van deze 776 handelsverdragen één van de betrokken partijen. Een flink deel betreft verdragen tussen derde landen. Figuur 3.4.1 laat echter zien dat het aantal verdragen waar Nederland partij in is in de loop der jaren fors is toegenomen: van 1 verdrag in 1952 naar 43 in 2022. Het eerste verdrag uit 1952 betrof de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), waar naast Nederland, ook België, Frankrijk, Duitsland, Luxemburg en Italië deel van uitmaakten. Dit verdrag was in feite de eerste aanzet tot wat nu de EU is en omvatte, wellicht niet bijster verrassend gezien de naam, geen groene normen. Tot de jaren 80 zaten er sporadisch overeenkomsten tussen waar geen groene normen in waren opgenomen, maar sinds de late jaren 80 komen verdragen zonder groene normen helemaal niet meer voor. Het meest recente verdrag betreft de handelsovereenkomst uit 2021 die de relatie tussen de EU en het VK vormgeeft na de Brexit. Dit verdrag telt maar liefst 118 groene normen.

Toon tabel3.4.1 Handelsverdragen met Nederland als partij en groene normen (aantal)Verberg tabel3.4.1 Handelsverdragen met Nederland als partij en groene normen (aantal)

3.4.1 Handelsverdragen met Nederland als partij en groene normen (aantal)

Jaar	Handelsverdragen	Groene normen (x100)
1952	1	0
1953	1	0
1954	1	0
1955	1	0
1956	1	0
1957	1	0
1958	1	0,05
1959	1	0,05
1960	2	0,05
1961	2	0,05
1962	3	0,06
1963	3	0,06
1964	5	0,10
1965	5	0,10
1966	5	0,10
1967	5	0,10
1968	5	0,10
1969	7	0,12
1970	9	0,14
1971	11	0,17
1972	12	0,18
1973	20	0,36
1974	21	0,38
1975	21	0,39
1976	21	0,40
1977	22	0,43
1978	23	0,54
1979	23	0,54
1980	24	0,59
1981	23	0,77
1982	23	0,77
1983	23	0,77
1984	23	0,77
1985	23	0,77
1986	21	0,88
1987	20	1,11
1988	20	1,11
1989	20	1,11
1990	20	1,11
1991	21	1,43
1992	22	1,45
1993	25	2,48
1994	23	3,62
1995	28	4,28
1996	28	4,29
1997	28	4,29
1998	28	5,91
1999	28	6,46
2000	30	7,14
2001	30	7,14
2002	31	7,55
2003	32	8,03
2004	23	5,06
2005	24	5,32
2006	24	5,56
2007	22	4,59
2008	23	5,43
2009	26	5,71
2010	27	6,06
2011	28	6,88
2012	29	7,43
2013	30	10,00
2014	31	11,02
2015	33	11,69
2016	35	13,28
2017	37	15,64
2018	37	15,64
2019	40	18,97
2020	42	21,13
2021	43	22,31
2022	43	22,31
Bron: DESTA en TREND

De forse daling van het aantal verdragen begin deze eeuw lijkt wellicht verrassend op het eerste gezicht. Dit houdt echter verband met de uitbreiding van de EU in die periode. Met de meeste van de landen die toen toetraden tot de EU, zoals Estland en Hongarije, had de EU voorafgaand aan de toetreding al een handelsovereenkomst. Omdat de nieuw toegetreden landen werden toegevoegd aan een bestaand verdrag, de EU zelf is ook als handelsovereenkomst gecodeerd in DESTA en TREND, kwamen de eerdere bilaterale verdragen tussen de EU en deze landen te vervallen, waardoor het netto aantal verdragen dat de EU heeft afgesloten dus de facto afneemt.

Dit wordt bevestigd door figuur 3.4.2. Deze figuur toont het aantal landen waarmee de EU (en dus ook Nederland) handelsovereenkomsten met groene normen gesloten heeft. We zien geen daling in de periode waarin de EU fors werd uitgebreid. Immers, er was een overeenkomst met deze nieuw toegetreden landen en dat bleef zo; de relatie met deze landen werd alleen gedefinieerd door een ander verdrag na toetreding tot de EU. Het aantal landen waarmee Nederland (al dan niet via de EU) handelsverdragen met groene normen heeft gesloten is gegroeid van 5 eind jaren 50 (de genoemde vijf landen waarmee Nederland de EGKS vormde) naar bijna 150 op dit moment. Daarbij laat figuur 3.4.2 een paar forse sprongen zien. In 1964 ging dat bijvoorbeeld om het Yaoundé I verdrag dat vier groene normen telde en werd afgesloten met 18 Afrikaanse landen, waaronder bijvoorbeeld Ivoorkust, Kameroen en Senegal. In 1976 kwamen er in een klap 26 landen bij waar Nederland niet eerder een overeenkomst mee had. De EU sloot met Lomé I een verdrag met drie groene normen met maar liefst 48 landen, voornamelijk in Afrika en de Caraïben, waarvan bijvoorbeeld met Ghana, Ethiopië en Nigeria niet eerder een verdragsrelatie bestond. Meer recentelijk kwamen er in 2013 nog acht landen ineens bij toen de EU twee verdragen met ieder minstens 100 groene normen sloot met landen in Midden- en Zuid-Amerika waaronder Colombia, Peru en Costa Rica.

Toon tabel3.4.2 Landen waarmee Nederland via de EU verdragen met groene normen heeft gesloten (aantal)Verberg tabel3.4.2 Landen waarmee Nederland via de EU verdragen met groene normen heeft gesloten (aantal)

3.4.2 Landen waarmee Nederland via de EU verdragen met groene normen heeft gesloten (aantal)

Jaar	Aantal
1958	5
1959	5
1960	3
1961	3
1962	4
1963	4
1964	22
1965	22
1966	22
1967	22
1968	22
1969	24
1970	26
1971	30
1972	31
1973	44
1974	45
1975	45
1976	71
1977	72
1978	73
1979	73
1980	74
1981	86
1982	86
1983	86
1984	86
1985	86
1986	93
1987	95
1988	95
1989	95
1990	95
1991	99
1992	100
1993	103
1994	105
1995	110
1996	110
1997	110
1998	110
1999	110
2000	112
2001	112
2002	113
2003	122
2004	123
2005	124
2006	124
2007	124
2008	124
2009	125
2010	126
2011	127
2012	127
2013	135
2014	136
2015	138
2016	139
2017	142
2018	142
2019	145
2020	147
2021	147
2022	147
Bron: DESTA en TREND

De opwaartse trend in het belang van groene normen in handelsverdragen is ook duidelijk zichtbaar in figuur 3.4.1. Daarin zien we dat het cumulatieve aantal groene normen dat onderdeel uitmaakt van bekrachtigde handelsverdragen tot de jaren 90 nauwelijks toenam. In de periode 1952–1986 groeide het cumulatieve aantal groene normen van 0 naar 88 terwijl het aantal landen waarmee verdragen gesloten werden groeide naar bijna 100 in deze periode. Sinds de jaren 90 groeide het aantal nieuwe landen waarmee verdragen werd afgesloten verder tot de eerder genoemde 147 op dit moment. In hetzelfde tijdsbestek van 35 jaar nam het aantal groene normen in handelsverdragen echter met een factor 25 toe tot ruim 2 200 op dit moment.

Ook als we kijken naar het gemiddeld aantal groene normen dat onderdeel uitmaakt van nieuw bekrachtigde handelsovereenkomsten dan zien we onmiskenbaar groei. Tot 1980 ging het om gemiddeld 2 groene normen in nieuwe verdragen, inmiddels zijn dat er gemiddeld 76 in verdragen die sinds 2010 van kracht zijn geworden.

TREND-database uitgelicht

In de TREND-database worden 298 verschillende groene normen onderscheiden in 15 verschillende hoofdstukken. Om de breedte en diepte van handelsverdragen voor wat betreft de duurzaamheidsdimensie inzichtelijk te maken is er in het kader van het zogeheten TREND-analytics project een verdere indikking van groene normen in 8 hoofdcategorieën gemaakt.noot4 Dit betreft de volgende categorieën, waarbij het van belang is op te merken dat deze categorieën compleet zijn, maar elkaar niet uitsluitennoot5:

1. Milieubescherming (environmental protection): in deze categorie worden alle normen verzameld die eenduidig gericht zijn op bescherming van het milieu, uiteenlopend van algemene principes ten aanzien van milieubescherming tot specifieke verplichtingen met betrekking tot bijvoorbeeld duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen.
2. Regelgevingsruimte (regulatory space): in deze categorie worden normen verzameld die te maken hebben met het waarborgen van de soevereiniteit van partijen met betrekking tot duurzaamheid. Het gaat dan bijvoorbeeld om specifieke uitsluitingen ten aanzien van bepaalde toezeggingen op het gebied van liberalisering van handel.
3. Gelijk speelveld (level playing field): in deze categorie zijn normen verzameld die betrekking hebben op het waarborgen van een gelijk speelveld tussen de betrokken partijen. Dan gaat het bijvoorbeeld om afspraken met betrekking tot harmonisatie van regelgeving.
4. Beleidscoherentie (policy coherence): in deze categorie zijn alle normen gebundeld waar de relatie tussen milieuafspraken en andere beleidsterreinen wordt gedefinieerd, denk aan internationale handel, investeringen, transport of toerisme.
5. Economische ontwikkeling (economic development): in deze categorie worden normen verzameld waarin bijvoorbeeld een groot verschil in ontwikkelingsniveau tussen partijen wordt erkend en afspraken worden gemaakt over zaken als capacity building of kennisuitwisseling. Ook afspraken met betrekking tot het waarborgen van de soevereiniteit van ontwikkelingslanden over hun natuurlijke hulpbronnen vallen hieronder.
6. Multilaterale milieuovereenkomsten (multilateral environmental agreements, MEA): in deze categorie vallen normen waarin wordt verwezen naar bestaande multilaterale milieuovereenkomsten zoals het Kyoto Protocol en het klimaatverdrag van Parijs. Het gaat er dan bijvoorbeeld om dat partijen afspreken om dergelijke verdragen te ratificeren of te implementeren.
7. Implementatie (implementation): in deze categorie vallen normen waarin afspraken worden gemaakt ten aanzien van de concrete implementatie van een verdrag, bijvoorbeeld in termen van het oprichten van bepaalde instituties of het inrichten van bepaalde procedures, bijvoorbeeld met betrekking tot transparantie.
8. Handhaving (enforcement): in deze categorie worden normen verzameld waarin afspraken worden gemaakt over de handhaving van de afgesproken maatregelen.

Groene normen in handelsverdragen met name gericht op milieubescherming

Figuur 3.4.3 laat zien dat er in alle categorieën sprake is van een toename van het aantal groene normen dat voorkomt in handelsverdragen. Veruit de meest voorkomende categorie is, niet geheel verrassend, milieubescherming. In verdragen die in de periode 2010–2022 van kracht zijn, komen deze normen bijna 800 keer voor. Vanaf de jaren 90 komen normen in deze categorie het meeste voor en zien we een constante stevige groei doorheen de tijd.

Toon tabel3.4.3 Aantal groene normen per categorie en decenniumVerberg tabel3.4.3 Aantal groene normen per categorie en decennium

3.4.3 Aantal groene normen per categorie en decennium

Categorie	>=2010	2000-2009	1990-1999	1980-1989	1970-1979	<1970
Beleids- coherentie	260	238	172	16	3	1
Economische ontwikkeling	121	69	48	15	4	2
Gelijk speelveld	105	42	27	4	0	0
Handhaving	357	135	79	11	0	0
Implementatie	281	142	104	26	8	0
Milieu- bescherming	788	447	280	29	6	2
Multilaterale milieu- overeenkomsten	261	78	64	23	17	2
Regelgevings- ruimte	321	122	68	31	36	5
Bron: DESTA en TREND

Binnen de categorie milieubescherming is de meest voorkomende afspraak een groene norm die gaat over het stimuleren van hernieuwbare en schone energie, en dan in het bijzonder met betrekking tot het stimuleren van efficiënt en duurzaam gebruik van energie en de productie van hernieuwbare energie. In een inmiddels vervangen handelsverdrag tussen de EU en Bulgarije uit 1993 staat als concreet voorbeeld van deze groene norm de volgende afspraak: ‘Samenwerking zal onder andere bestaan uit technische assistentie op de volgende terreinen: het stimuleren van energiebesparing en energie-efficiëntie’. Een concreet voorbeeld ten aanzien van de productie van hernieuwbare energie komt uit het verdrag van de EU met Bosnië-Herzegovina dat sinds 2015 van kracht is: ‘Samenwerking kan zich toespitsen op de ontwikkeling van strategieën om een systeem voor efficiënte, schone en duurzame productie en consumptie van energie te ontwikkelen’.

Een ander domein dat veel terugkomt in de categorie milieubescherming betreft water. Een restnorm waarin vaag geformuleerde vermeldingen omtrent bijvoorbeeld watervervuiling, watermanagement of watervoorraden zijn gebundeld komt hierbij het meeste voor. Een voorbeeld van een dergelijke vage norm komt uit een verdrag tussen de EU en Bulgarije waarin is afgesproken dat ‘samenwerking met name plaatsvindt door verbetering van het milieubeheer, onder meer op het gebied van watermanagement’. Een concreter voorbeeld van een groene norm omtrent water die veel voorkomt in handelsverdragen betreft zeeën en oceanen; daarbij gaat het bijvoorbeeld om afspraken over vervuiling, bescherming of transport. Een concreet voorbeeld van een dergelijke norm komt uit het handelsverdrag tussen de EU en Egypte dat van kracht is sinds 1978: ‘Samenwerking zal in het bijzonder gericht zijn op de kwaliteit van het water van de Middellandse Zee en het voorkomen van mariene vervuiling’.

De mate waarin de andere hoofdcategorieën voorkomen in handelsverdragen ontloopt elkaar recentelijk niet veel. Alleen normen op het gebied van een gelijk speelveld komen minder vaak voor dan de andere afspraken. In de meeste categorieën zijn de algemeen geformuleerde of restnormen het meest persistent. Zo is in de categorie implementatie de meest gecodeerde norm prozaïsch gelabeld ‘vage toezeggingen om samen te werken’. De meest voorkomende groene norm die zowel betrekking heeft op de categorie handhaving als op beleidscoherentie is eveneens vrij algemeen geformuleerd. Deze betreft afspraken over het in acht nemen door beide partijen van het milieu bij het maken van beleid op andere terreinen. Een voorbeeld van een dergelijke norm is te vinden in het verdrag tussen de EU en Albanië, waarin beide partijen afspreken dat ‘beleid en andere maatregelen zo ontworpen worden dat zij duurzame economische en sociale ontwikkeling brengen in Albanië, waarbij van begin af aan milieuoverwegingen worden meegewogen in het beleidsproces’.

Bij de categorie multilaterale overeenkomsten is de meest voorkomende norm een algemene verwijzing naar niet specifiek genoemde instituties met betrekking tot het milieu. Een voorbeeld hiervan komt uit het handelsverdrag dat de EU met Zuid-Korea sloot, waarin is afgesproken dat ‘beide partijen zullen waarborgen dat de resolutie in lijn is met de activiteiten van de ILO (International Labour Organization) en relevante multilaterale milieuorganisaties’.

De meest gebruikte norm in de categorie economische ontwikkeling is wel concreet van aard. Daar gaat het om technische assistentie, training en capacity building door de ene partij ten behoeve van de andere. Zo spraken de VS en Chili in een handelsverdrag af dat: ‘De VS Chili zal assisteren bij het reduceren van vervuiling als gevolg van voorbije mijnbouwactiviteiten…’. Op het gebied van een gelijk speelveld zien we ook een concrete norm die het meest frequent terugkomt in verdragen, namelijk de afspraak dat één van beide partijen zijn milieuwetgeving gaat afstemmen op die van de andere partij. Een goed voorbeeld hiervan betreft de afspraak tussen de EU en Bulgarije waarbij vooruitlopend op de toetreding van Bulgarije tot de EU in een verdrag werd afgesproken dat: ‘Bulgarije zich zal inspannen om te waarborgen dat zijn wetgeving gaandeweg compatibel gemaakt zal worden met die van de EU’.

De meest voorkomende norm met betrekking tot regelgevingsruimte is een interessante met het oog op de analyses in het volgende hoofdstuk van deze Internationaliseringsmonitor. Hier gaat het namelijk om specifieke afspraken met betrekking tot internationale handel en in het bijzonder om beperkingen van de vrije handel tussen beide partijen vanwege milieuredenen. Binnen dit hoofdstuk gaat het in de meeste gevallen om handelsbeperkingen vanuit het oogpunt van leven en gezondheid van planten en dieren. Te denken valt hier bijvoorbeeld aan een handelsverbod om de inheemse flora en fauna te beschermen.noot6 Een voorbeeld van een dergelijke afspraak is te vinden in het handelsverdrag tussen de EU en Zuid-Afrika waarin is vastgelegd dat: ‘De overeenkomst niet uitsluit dat de import of export wordt beperkt of verboden vanwege de bescherming van de gezondheid en het leven van mensen, dieren of planten’.

De stand van zaken in 2022

In 2022 had Nederland via (en inclusief) de EU met 147 landen een verdragsrelatie. Het oudste verdrag dat in 2022 nog van kracht was betreft een handelsovereenkomst met Syrië die bekrachtigd werd in 1977 en drie groene normen telt. Het meest recente verdrag stamt als gezegd uit 2021 en betreft het VK. Met deze 147 landen zijn in totaal 43 unieke handelsverdragen van kracht. Het verdrag dat de relatie met het grootste aantal landen definieert is de Cotonou Agreement uit 2003, waarin afspraken zijn gemaakt met 78 landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS landen).

Figuur 3.4.4 toont de groene normen die het meest voorkomen in deze 43 actuele handelsverdragen. Vermeldenswaardig is dat van de 298 onderscheiden normen in de TREND-database er 51 in geen van deze 43 verdragen worden genoemd. Enkele concrete voorbeelden van groene normen die niet voorkomen in deze bestaande 43 verdragen gaan over plasticvervuiling van zeeën en oceanen en een verbod op de handel in milieuonvriendelijke goederen waarvan het gebruik in het partnerland aan banden is gelegd. Een groot deel van de veelgebruikte groene normen die we in figuur 3.4.4 zien, zijn eerder in deze paragraaf al illustratief aan bod gekomen. Zo komt de ‘vage toezegging om samen te werken’ voor in liefst driekwart van de handelsverdragen in 2022. Niet eerder besproken afspraken die veel worden gemaakt gaan over de toezegging om gezamenlijk op te trekken bij onderhandelingen over milieuverdragen, gezamenlijke monitoring en bestudering van milieuvraagstukken en de interactie tussen industriële ontwikkeling en het milieu. Zo is er bijvoorbeeld in het verdrag van de EU met Bosnië-Herzegovina afgesproken dat samenwerking zich richt op de modernisering en herstructurering van de Bosnische industrie met oog voor het milieu.

	Aandeel1)
Groene norm	%
Vage toezeggingen omtrent samenwerking	76,74
Bevorderen van hernieuwbare productie van energie	74,42
Overige referenties aan instituties gerelateerd aan het milieu	74,42
Bevorderen van energie-efficiëntie	74,42
Coherentie in algemene zin	67,44
Zeeën en oceanen	60,47
Preambule refereert aan het milieu	60,47
Onderhandelingen van milieuverdragen	60,47
Gezamenlijke monitoring en onderzoek van milieuvraagstukken	60,47
Overige normen met betrekking tot water	60,47
Interactie tussen industriële activiteiten en het milieu	55,81
Bescherming van visstanden	55,81
Overige normen met betrekking tot gevaarlijk afval	55,81
Algemene verplichting tot de uitwisseling van informatie met betrekking tot het milieu	53,49
Interactie tussen transport en het milieu	51,16
Niet-noodzakelijke handelsbeperkingen vanuit het oogpunt van leven en gezondheid van planten en dieren	51,16
Overige normen m.b.t. rampen	51,16
Technische assistentie, training en capacity building verstrekt aan de andere partij	51,16
Implementatie van andere verdragen m.b.t. het milieu	51,16
SPS-maatregelen en het milieu	51,16
Overige normen m.b.t. biodiversiteit	51,16
Bescherming van natuurlijke hulpbronnen	48,84
Intergouvernementeel comité	48,84

Bron:DESTA en TREND

¹⁾Het percentage van de lopende verdragen in 2022 dat de betreffende norm bevat.

Figuur 3.4.5 laat zien met welke landen Nederland in 2022 (via de EU) handelsverdragen heeft afgesloten en in welke mate deze handelsverdragen groene normen bevatten. Het merendeel van de landen waarmee de EU een handelsakkoord met groene normen heeft gesloten ligt in Afrika. Dit betreft in veel gevallen landen waarmee in het kader van de Cotonou Agreement een handelsakkoord is opgesteld dat relatief gezien een gemiddeld aantal groene normen telt. Een opmerkelijke uitzondering hierop is Somalië, waarmee een handelsverdrag uit 1991 nog altijd van kracht is en relatief gezien een groot aantal groene normen bevat. Dit is ook opmerkelijk vanwege het feit dat het over het algemeen zo is dat recentere handelsverdragen meer groene normen tellen. Goede voorbeelden hiervan zijn recente verdragen met Canada, het VK, Vietnam, Singapore, Armenië, Oekraïne en Japan. Het is zelfs zo dat de EU sinds het verdrag met Zuid-Korea uit 2011 in alle daaropvolgende handelsverdragen standaard een TSD (Trade and Sustainable Development) hoofdstuk opneemt. Daarnaast volgt de EU sinds vorig jaar een nieuwe aanpak bij lopende en toekomstige onderhandelingen, waarbij mogelijke sancties worden afgesproken als bepaalde afspraken niet worden nagekomen (Europese Commissie, 2022).

Integratie binnen de EU reikt verder dan enkel een handelsverdrag. Dat betekent dat milieuafspraken, zoals bijvoorbeeld de Green Deal, op een andere manier worden verankerd, waardoor deze niet zichtbaar zijn in de TREND-database. Dat heeft tot gevolg dat de afspraken die er op het gebied van internationale handel binnen de kaders van de EU zijn relatief weinig groene normen tellen. Verder valt in figuur 3.4.5 opnieuw op dat de EU met een aantal belangrijke handelspartners buiten Europa (nog) geen handelsakkoord heeft, mede omdat alleen verdragen die al van kracht zijn worden meegenomen in de analyses. Daarnaast zijn er landen waarmee de EU in gesprek is om bestaande verdragen met relatief weinig groene normen te moderniseren met onder andere meer duurzaamheidsafspraken. Dan gaat het bijvoorbeeld om Mexico en Chili.

Toon tabel3.4.5 Groene normen in handelsverdragen van de EU wereldwijd, 2022Verberg tabel3.4.5 Groene normen in handelsverdragen van de EU wereldwijd, 2022

3.4.5 Groene normen in handelsverdragen van de EU wereldwijd, 2022

Wereld	Groene norm
Andorra	Verdrag met relatief weinig groene normen
Verenigde Arabische Emiraten	Geen verdrag van kracht
Afghanistan	Geen verdrag van kracht
Antigua en Barbuda	Verdrag met relatief veel groene normen
Anguilla	Geen verdrag van kracht
Albanië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Armenië	Verdrag met relatief veel groene normen
Curaçao	Geen verdrag van kracht
Angola	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Antarctica	Geen verdrag van kracht
Argentinië	Geen verdrag van kracht
Samoa Amerikaans	Geen verdrag van kracht
Oostenrijk	Verdrag met relatief weinig groene normen
Australië	Geen verdrag van kracht
Aruba	Geen verdrag van kracht
Azerbeidzjan	Geen verdrag van kracht
Bosnië-Herzegovina	Verdrag met relatief weinig groene normen
Barbados	Verdrag met relatief veel groene normen
Bangladesh	Geen verdrag van kracht
België	Verdrag met relatief weinig groene normen
Burkina Faso	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Bulgarije	Verdrag met relatief weinig groene normen
Bahrein	Geen verdrag van kracht
Boeroendi	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Benin	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Bermuda	Geen verdrag van kracht
Brunei	Geen verdrag van kracht
Bolivia	Geen verdrag van kracht
Brazilië	Geen verdrag van kracht
Bahamas	Verdrag met relatief veel groene normen
Bhutan	Geen verdrag van kracht
Botswana	Verdrag met relatief weinig groene normen
Wit-Rusland	Geen verdrag van kracht
Belize	Verdrag met relatief veel groene normen
Canada	Verdrag met relatief veel groene normen
Congo, Democratische Republiek	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Centraal-Afrikaanse Republiek	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Congo	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Zwitserland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Ivoorkust	Verdrag met relatief weinig groene normen
Cookeilanden	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Chili	Verdrag met relatief weinig groene normen
Kameroen	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
China	Geen verdrag van kracht
Colombia	Verdrag met relatief veel groene normen
Clipperton-eiland	Geen verdrag van kracht
Costa Rica	Verdrag met relatief veel groene normen
Cuba	Geen verdrag van kracht
Kaapverdië	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Cyprus	Verdrag met relatief weinig groene normen
Tsjechië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Duitsland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Djibouti	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Denemarken	Verdrag met relatief weinig groene normen
Dominica	Verdrag met relatief veel groene normen
Dominicaanse Republiek	Verdrag met relatief veel groene normen
Algerije	Verdrag met relatief weinig groene normen
Ecuador	Verdrag met relatief veel groene normen
Estland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Egypte	Verdrag met relatief weinig groene normen
Griekenland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Eritrea	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Spanje	Verdrag met relatief weinig groene normen
Ethiopië	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Finland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Fiji	Verdrag met relatief weinig groene normen
Falklandeilanden	Geen verdrag van kracht
Micronesië(Federale Staten)	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Faeröer	Verdrag met relatief weinig groene normen
Gabon	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Grenada	Verdrag met relatief veel groene normen
Georgië	Verdrag met relatief veel groene normen
Guernsey	Geen verdrag van kracht
Ghana	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Gibraltar	Geen verdrag van kracht
Groenland	Geen verdrag van kracht
Gambia	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Guinee	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Equatoriaal-Guinee	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Zuid-Georgië en de Zuid-Sandwicheilanden	Geen verdrag van kracht
Guatemala	Verdrag met relatief veel groene normen
Guam	Geen verdrag van kracht
Guinee-Bissau	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Guyana	Verdrag met relatief veel groene normen
Hongkong	Geen verdrag van kracht
Heard- en McDonaldeilanden	Geen verdrag van kracht
Honduras	Verdrag met relatief veel groene normen
Kroatië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Haïti	Verdrag met relatief veel groene normen
Hongarije	Verdrag met relatief weinig groene normen
Indonesië	Geen verdrag van kracht
Ierland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Israël	Verdrag met relatief weinig groene normen
India	Geen verdrag van kracht
Brits gebied in de Indische Oceaan	Geen verdrag van kracht
Irak	Geen verdrag van kracht
Iran (Islamitische Republiek)	Geen verdrag van kracht
IJsland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Italië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Jersey	Geen verdrag van kracht
Jamaica	Verdrag met relatief veel groene normen
Jordanië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Japan	Verdrag met relatief veel groene normen
Kenia	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Kirgizië	Geen verdrag van kracht
Cambodja	Geen verdrag van kracht
Kiribati	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Comoren	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Saint Kitts en Nevis	Verdrag met relatief veel groene normen
Noord-Korea	Geen verdrag van kracht
Zuid-Korea	Verdrag met relatief veel groene normen
Koeweit	Geen verdrag van kracht
Caymaneilanden	Geen verdrag van kracht
Kazachstan	Verdrag met relatief veel groene normen
Laos	Geen verdrag van kracht
Libanon	Verdrag met relatief weinig groene normen
Saint Lucia	Verdrag met relatief veel groene normen
Liechtenstein	Verdrag met relatief weinig groene normen
Sri Lanka	Geen verdrag van kracht
Liberia	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Lesotho	Verdrag met relatief weinig groene normen
Litouwen	Verdrag met relatief weinig groene normen
Luxemburg	Verdrag met relatief weinig groene normen
Letland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Libië	Geen verdrag van kracht
Marokko	Verdrag met relatief weinig groene normen
Monaco	Geen verdrag van kracht
Moldavië	Verdrag met relatief veel groene normen
Montenegro (m.i.v. 1 juni 2005)	Verdrag met relatief weinig groene normen
Madagaskar	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Marshalleilanden	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Mali	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Birma	Geen verdrag van kracht
Mongolië	Geen verdrag van kracht
Macau	Geen verdrag van kracht
Noordelijke Marianen	Geen verdrag van kracht
Mauritanië	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Montserrat	Geen verdrag van kracht
Malta	Verdrag met relatief weinig groene normen
Mauritius	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Maldiven	Geen verdrag van kracht
Malawi	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Mexico	Verdrag met relatief weinig groene normen
Maleisië	Geen verdrag van kracht
Mozambique	Verdrag met relatief weinig groene normen
Namibië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Nieuw-Caledonië	Geen verdrag van kracht
Niger	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Norfolk	Geen verdrag van kracht
Nigeria	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Nicaragua	Verdrag met relatief veel groene normen
Nederland	Nederland
Noorwegen	Verdrag met relatief weinig groene normen
Nepal	Geen verdrag van kracht
Nauru	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Niue-eilanden	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Nieuw-Zeeland	Geen verdrag van kracht
Oman	Geen verdrag van kracht
Panama	Verdrag met relatief veel groene normen
Peru	Verdrag met relatief veel groene normen
Frans-Polynesië	Geen verdrag van kracht
Papoea-Nieuw-Guinea	Verdrag met relatief weinig groene normen
Filipijnen	Geen verdrag van kracht
Pakistan	Geen verdrag van kracht
Polen	Verdrag met relatief weinig groene normen
Saint Pierre en Miquelon	Geen verdrag van kracht
Pitcairneilanden	Geen verdrag van kracht
Puerto Rico	Geen verdrag van kracht
Gebied onder Palestijnse autoriteit	Geen verdrag van kracht
Portugal	Verdrag met relatief weinig groene normen
Palau	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Paraguay	Geen verdrag van kracht
Qatar	Geen verdrag van kracht
Roemenië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Servië (m.i.v. 1 juni 2005)	Verdrag met relatief weinig groene normen
Rusland	Geen verdrag van kracht
Rwanda	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Saoedi-Arabië	Geen verdrag van kracht
Salomonseilanden	Verdrag met relatief weinig groene normen
Seychellen	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Zweden	Verdrag met relatief weinig groene normen
Singapore	Verdrag met relatief veel groene normen
St. Helena	Geen verdrag van kracht
Slovenië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Slowakije	Verdrag met relatief weinig groene normen
Sierra Leone	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
San Marino	Verdrag met relatief weinig groene normen
Senegal	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Somalië	Verdrag met relatief veel groene normen
Suriname	Verdrag met relatief veel groene normen
Sao Tomé en Principe	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
El Salvador	Verdrag met relatief veel groene normen
Syrië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Swaziland	Verdrag met relatief weinig groene normen
Turks- en Caicos-eilanden	Geen verdrag van kracht
Tsjaad	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Togo	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Thailand	Geen verdrag van kracht
Tadzjikistan	Geen verdrag van kracht
Oost-Timor	Geen verdrag van kracht
Turkmenistan	Geen verdrag van kracht
Tunesië	Verdrag met relatief weinig groene normen
Tonga	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Turkije	Verdrag met relatief weinig groene normen
Trinidad en Tobago	Verdrag met relatief veel groene normen
Tuvalu	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Tanzania (Verenigde Republiek)	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Oekraïne	Verdrag met relatief veel groene normen
Oeganda	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Verenigd Koninkrijk	Verdrag met relatief veel groene normen
Verafgelegen eilandjes van de Verenigde Staten	Geen verdrag van kracht
Verenigde Staten van Amerika	Geen verdrag van kracht
Uruguay	Geen verdrag van kracht
Oezbekistan	Geen verdrag van kracht
Vaticaanstad	Geen verdrag van kracht
Saint Vincent en de Grenadines	Verdrag met relatief veel groene normen
Venezuela	Geen verdrag van kracht
Britse Maagdeneilanden	Geen verdrag van kracht
Amerikaanse Maagdeneilanden	Geen verdrag van kracht
Vietnam	Verdrag met relatief veel groene normen
Vanuatu	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Wallis- en Futuna-eilanden	Geen verdrag van kracht
Samoa (Vroegere West-Samoa)	Verdrag met relatief weinig groene normen
Jemen	Geen verdrag van kracht
Zuid-Afrika	Verdrag met relatief weinig groene normen
Zambia	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Zimbabwe	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Frankrijk	Verdrag met relatief weinig groene normen
Saint Barthelemy	Geen verdrag van kracht
South-Sudan	Geen verdrag van kracht
Soedan	Verdrag met een gemiddeld aantal groene normen
Bouveteiland	Geen data beschikbaar
Cocoseilanden	Geen data beschikbaar
Christmas Island	Geen data beschikbaar
Westelijke Sahara	Verdrag met relatief weinig groene normen
Isle of Man	Geen data beschikbaar
Spitsbergen	Geen data beschikbaar
Aksai Chin	Geen data beschikbaar
Arunachal Pradesh	Geen verdrag van kracht
Demchok	Geen data beschikbaar
Halaib Triangle	Geen data beschikbaar
Ilemi Triangle	Geen data beschikbaar
Jammu en Kasjmir	Geen verdrag van kracht
Koerilen	Geen data beschikbaar
Bir Tawil	Geen data beschikbaar
Abyei	Geen data beschikbaar
Bron: CBS, DESTA en TREND

3.5Arbeidsnormen

Handelsverdragen gaan allang niet meer alleen over tarieven en markttoegang van goederen en diensten. Aspecten als openbare aanbestedingen, duurzaamheid, mededinging en samenwerking op het gebied van regelgeving, en effecten op de arbeidsmarkt zijn ook onderdelen van handelsverdragen (Van den Berg, 2016). Het opnemen van arbeidsrechten in internationale handelsverdragen kwam bijvoorbeeld voor het eerst ter sprake tijdens de Bretton-Woods onderhandelingen in 1945–1946. In Artikel 7 van het Havana handvest valt te lezen:

‘The Members recognize that measures relating to employment must take fully into account the rights of workers under inter-governmental declarations, conventions and agreements. They recognize that all countries have a common interest in the achievement and maintenance of labour standards related to productivity, and thus in the improvement of wages and working conditions as productivity may permit. The Members recognize that unfair labour conditions, particularly in production for export, create difficulties in international trade, and, accordingly, each Member shall take whatever action may be appropriate and feasible to eliminate such conditions within its territory (cited in Alben 2001, p. 1431)’.

Hier werd echter geen praktisch vervolg aan gegeven tot aan de oprichting van de WTO in 1994. Zoals in paragraaf 3.3 al is betoogd, ageerden met name ontwikkelingslanden tegen de opname van arbeidsnormen in handelsverdragen, omdat zij bang waren dat deze als protectionistisch instrument gebruikt zouden kunnen worden door meer ontwikkelde landen. Als reactie daarop werd in de Singapore Declaration van 1996 vastgelegd dat een apart orgaan, namelijk de International Labour Office (ILO), zich exclusief zou richten op het internationaal arbeidsrecht, waarmee dit thema dus buiten de agenda van de WTO zou blijven. Vanaf dat moment zijn arbeidsnormen steeds vaker onderdeel van internationale handelsverdragen geworden.

Arbeidsnormen steeds vaker onderdeel van handelsverdragen

In figuur 3.5.1 is per jaar het aantal handelsverdragen te zien waar Nederland via de EU deel van uitmaakt, onderverdeeld naar de mate waarin deze verdragen arbeidsnormen bevatten. Duidelijk zichtbaar is dat Nederland door de jaren heen niet alleen partij is geworden in meer handelsverdragen, maar ook dat deze verdragen steeds dieper zijn geworden. De kleine afnames in 1993 en 2004 komen voort uit een samenvoeging van verschillende verdragen die gezamenlijk de EU definiëren. Verder valt te zien dat de groei in het totaal aantal handelsverdragen vanaf 2015 vooral in (vooralsnog) niet gedocumenteerde handelsverdragen zit. Dit heeft te maken met het feit dat DESTA en LABPTA ook rekening houden met handelsverdragen die nog in onderhandeling zijn. Er gaat namelijk enige tijd overheen voordat handelsverdragen in het proces van onderhandeling via ratificatie naar van kracht gaan.

Toon tabel3.5.1 Cumulatieve aantal handelsverdragen waar Nederland deel van uitmaakt, onderverdeeld naar aanwezigheid van arbeidsnormen¹⁾ (Aantal)Verberg tabel3.5.1 Cumulatieve aantal handelsverdragen waar Nederland deel van uitmaakt, onderverdeeld naar aanwezigheid van arbeidsnormen¹⁾ (Aantal)

3.5.1 Cumulatieve aantal handelsverdragen waar Nederland deel van uitmaakt, onderverdeeld naar aanwezigheid van arbeidsnormen¹⁾ (Aantal)

Jaar	Provisies onbekend	Geen arbeidsnormen	Oppervlakkige arbeidsnormen	Uitgebreide arbeidsnormen
1990	20	.	.	.
1991	20	1	.	.
1992	20	1	1	.
1993	20	2	1	2
1994	15	2	1	5
1995	16	5	1	6
1996	15	6	1	6
1997	15	6	1	6
1998	14	4	1	9
1999	14	3	1	10
2000	12	5	1	12
2001	12	5	1	12
2002	10	7	2	12
2003	10	7	2	13
2004	6	8	2	7
2005	5	10	2	7
2006	4	10	2	8
2007	4	10	2	6
2008	4	10	2	7
2009	4	12	2	8
2010	4	12	2	9
2011	4	12	2	10
2012	5	12	2	10
2013	4	11	2	13
2014	4	11	2	14
2015	4	11	2	16
2016	5	11	2	17
2017	6	11	2	18
2018	6	11	2	18
2019	9	11	2	18
2020	10	11	2	19
2021	11	11	2	19
2022	11	11	2	19
Bron: DESTA en LABPTA
1)Oppervlakkige arbeidsnormen zijn "aspirational" arbeidsnormen die alleen in het voorwoord van een verdrag voorkomen, terwijl uitgebreide arbeidsnormen in enig andere categorie voorkomen.

Ook wanneer we naar het aantal handelspartners kijken waar Nederland (via de EU) een verdrag mee heeft zien we een gestage toename (figuur 3.5.2). Een opmerkelijke ontwikkeling is te zien in 2003. In dat jaar sloot de EU het Cotonou Verdrag af met 78 landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS landen). Dit verdrag verving de Lomé conventie, die weliswaar niet gecodeerd is in LABPTA, maar duidelijk is wel dat het Cotonou Verdrag veel verder ging op het gebied van duurzame ontwikkeling (zie ook paragraaf 3.4). Deze ACS-landen zien we ook duidelijk terugkomen in figuur 3.5.3, die de meest recente stand van zaken toont met betrekking tot de verdragspartners van Nederland en de arbeidsnormen die al dan niet onderdeel zijn van deze handelsverdragen.

Toon tabel3.5.2 Cumulatieve aantal handelsverdragspartners van Nederland, onderverdeeld naar aanwezigheid van arbeidsnormen¹⁾ (Aantal)Verberg tabel3.5.2 Cumulatieve aantal handelsverdragspartners van Nederland, onderverdeeld naar aanwezigheid van arbeidsnormen¹⁾ (Aantal)

3.5.2 Cumulatieve aantal handelsverdragspartners van Nederland, onderverdeeld naar aanwezigheid van arbeidsnormen¹⁾ (Aantal)

Jaar	Provisies onbekend	Geen arbeidsnormen	Oppervlakkige arbeidsnormen	Uitgebreide arbeidsnormen
1990	95	.	.	.
1991	98	1	.	.
1992	98	1	1	.
1993	98	2	1	2
1994	93	2	1	9
1995	96	5	1	8
1996	95	6	1	8
1997	95	6	1	8
1998	94	4	1	11
1999	94	3	1	12
2000	92	5	1	14
2001	92	5	1	14
2002	90	7	2	14
2003	23	7	2	90
2004	29	8	2	84
2005	18	10	2	94
2006	17	10	2	95
2007	19	10	2	93
2008	19	10	2	93
2009	29	13	2	81
2010	29	13	2	82
2011	27	13	2	85
2012	31	13	2	81
2013	31	12	2	90
2014	31	12	2	91
2015	31	12	2	93
2016	37	12	2	88
2017	38	12	2	90
2018	38	13	2	89
2019	42	13	2	88
2020	43	14	2	88
2021	43	14	2	88
2022	43	14	2	88
Bron: DESTA en LABPTA
1)Oppervlakkige arbeidsnormen zijn "aspirational" arbeidsnormen die alleen in het voorwoord van een verdrag voorkomen, terwijl uitgebreide arbeidsnormen in enig andere categorie voorkomen.

Toon tabel3.5.3 Overzicht van handelspartners en verdragen met arbeidsnormen, 2021Verberg tabel3.5.3 Overzicht van handelspartners en verdragen met arbeidsnormen, 2021

3.5.3 Overzicht van handelspartners en verdragen met arbeidsnormen, 2021

Wereld	Verdrag met arbeidsnorm
Andorra	Verdrag zonder arbeidsnormen
Verenigde Arabische Emiraten	Geen handelsverdrag
Afghanistan	Geen handelsverdrag
Antigua en Barbuda	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Anguilla	Geen handelsverdrag
Albanië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Armenië	Ongedocumenteerd verdrag
Curaçao	Geen handelsverdrag
Angola	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Antarctica	Geen handelsverdrag
Argentinië	Geen handelsverdrag
Samoa Amerikaans	Geen handelsverdrag
Oostenrijk	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Australië	Geen handelsverdrag
Aruba	Geen handelsverdrag
Azerbeidzjan	Geen handelsverdrag
Bosnië-Herzegovina	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Barbados	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Bangladesh	Geen handelsverdrag
België	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Burkina Faso	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Bulgarije	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Bahrein	Geen handelsverdrag
Boeroendi	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Benin	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Bermuda	Geen handelsverdrag
Brunei	Geen handelsverdrag
Bolivia	Geen handelsverdrag
Brazilië	Geen handelsverdrag
Bahamas	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Bhutan	Geen handelsverdrag
Botswana	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Wit-Rusland	Geen handelsverdrag
Belize	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Canada	Ongedocumenteerd verdrag
Congo, Democratische Republiek	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Centraal-Afrikaanse Republiek	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Congo	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Zwitserland	Verdrag zonder arbeidsnormen
Ivoorkust	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Cookeilanden	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Chili	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Kameroen	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
China	Geen handelsverdrag
Colombia	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Clipperton-eiland	Geen handelsverdrag
Costa Rica	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Cuba	Geen handelsverdrag
Kaapverdië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Cyprus	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Tsjechië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Duitsland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Djibouti	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Denemarken	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Dominica	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Dominicaanse Republiek	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Algerije	Verdrag zonder arbeidsnormen
Ecuador	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Estland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Egypte	Verdrag zonder arbeidsnormen
Griekenland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Eritrea	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Spanje	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Ethiopië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Finland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Fiji	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Falklandeilanden	Geen handelsverdrag
Micronesië(Federale Staten)	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Faeröer	Verdrag met oppervlakkige arbeidsnormen
Gabon	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Grenada	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Georgië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Guernsey	Geen handelsverdrag
Ghana	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Gibraltar	Geen handelsverdrag
Groenland	Geen handelsverdrag
Gambia	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Guinee	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Equatoriaal-Guinee	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Zuid-Georgië en de Zuid-Sandwicheilanden	Geen handelsverdrag
Guatemala	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Guam	Geen handelsverdrag
Guinee-Bissau	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Guyana	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Hongkong	Geen handelsverdrag
Heard- en McDonaldeilanden	Geen handelsverdrag
Honduras	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Kroatië	Verdrag zonder arbeidsnormen
Haïti	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Hongarije	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Indonesië	Geen handelsverdrag
Ierland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Israël	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
India	Geen handelsverdrag
Brits gebied in de Indische Oceaan	Geen handelsverdrag
Irak	Geen handelsverdrag
Iran (Islamitische Republiek)	Geen handelsverdrag
IJsland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Italië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Jersey	Geen handelsverdrag
Jamaica	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Jordanië	Verdrag met oppervlakkige arbeidsnormen
Japan	Ongedocumenteerd verdrag
Kenia	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Kirgizië	Geen handelsverdrag
Cambodja	Geen handelsverdrag
Kiribati	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Comoren	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Saint Kitts en Nevis	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Noord-Korea	Geen handelsverdrag
Zuid-Korea	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Koeweit	Geen handelsverdrag
Caymaneilanden	Geen handelsverdrag
Kazachstan	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Laos	Geen handelsverdrag
Libanon	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Saint Lucia	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Liechtenstein	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Sri Lanka	Geen handelsverdrag
Liberia	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Lesotho	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Litouwen	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Luxemburg	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Letland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Libië	Geen handelsverdrag
Marokko	Verdrag zonder arbeidsnormen
Monaco	Geen handelsverdrag
Moldavië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Montenegro (m.i.v. 1 juni 2005)	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Madagaskar	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Marshalleilanden	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Mali	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Birma	Geen handelsverdrag
Mongolië	Geen handelsverdrag
Macau	Geen handelsverdrag
Noordelijke Marianen	Geen handelsverdrag
Mauritanië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Montserrat	Geen handelsverdrag
Malta	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Mauritius	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Maldiven	Geen handelsverdrag
Malawi	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Mexico	Verdrag zonder arbeidsnormen
Maleisië	Geen handelsverdrag
Mozambique	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Namibië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Nieuw-Caledonië	Geen handelsverdrag
Niger	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Norfolk	Geen handelsverdrag
Nigeria	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Nicaragua	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Nederland	Nederland
Noorwegen	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Nepal	Geen handelsverdrag
Nauru	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Niue-eilanden	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Nieuw-Zeeland	Geen handelsverdrag
Oman	Geen handelsverdrag
Panama	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Peru	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Frans-Polynesië	Geen handelsverdrag
Papoea-Nieuw-Guinea	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Filipijnen	Geen handelsverdrag
Pakistan	Geen handelsverdrag
Polen	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Saint Pierre en Miquelon	Geen handelsverdrag
Pitcairneilanden	Geen handelsverdrag
Puerto Rico	Geen handelsverdrag
Gebied onder Palestijnse autoriteit	Geen handelsverdrag
Portugal	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Palau	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Paraguay	Geen handelsverdrag
Qatar	Geen handelsverdrag
Roemenië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Servië (m.i.v. 1 juni 2005)	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Rusland	Geen handelsverdrag
Rwanda	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Saoedi-Arabië	Geen handelsverdrag
Salomonseilanden	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Seychellen	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Zweden	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Singapore	Ongedocumenteerd verdrag
St. Helena	Geen handelsverdrag
Slovenië	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Slowakije	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Sierra Leone	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
San Marino	Verdrag zonder arbeidsnormen
Senegal	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Somalië	Ongedocumenteerd verdrag
Suriname	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Sao Tomé en Principe	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
El Salvador	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Syrië	Ongedocumenteerd verdrag
Swaziland	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Turks- en Caicos-eilanden	Geen handelsverdrag
Tsjaad	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Togo	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Thailand	Geen handelsverdrag
Tadzjikistan	Geen handelsverdrag
Oost-Timor	Geen handelsverdrag
Turkmenistan	Geen handelsverdrag
Tunesië	Verdrag zonder arbeidsnormen
Tonga	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Turkije	Verdrag zonder arbeidsnormen
Trinidad en Tobago	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Tuvalu	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Tanzania (Verenigde Republiek)	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Oekraïne	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Oeganda	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Verenigd Koninkrijk	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Verafgelegen eilandjes van de Verenigde Staten	Geen handelsverdrag
Verenigde Staten van Amerika	Geen handelsverdrag
Uruguay	Geen handelsverdrag
Oezbekistan	Geen handelsverdrag
Vaticaanstad	Geen handelsverdrag
Saint Vincent en de Grenadines	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Venezuela	Geen handelsverdrag
Britse Maagdeneilanden	Geen handelsverdrag
Amerikaanse Maagdeneilanden	Geen handelsverdrag
Vietnam	Ongedocumenteerd verdrag
Vanuatu	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Wallis- en Futuna-eilanden	Geen handelsverdrag
Samoa (Vroegere West-Samoa)	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Jemen	Geen handelsverdrag
Zuid-Afrika	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Zambia	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Zimbabwe	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Frankrijk	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Saint Barthelemy	Geen handelsverdrag
South-Sudan	Geen handelsverdrag
Soedan	Verdrag met uitgebreide arbeidsnormen
Bouveteiland	Geen data beschikbaar
Cocoseilanden	Geen data beschikbaar
Christmas Island	Geen data beschikbaar
Westelijke Sahara	Verdrag zonder arbeidsnormen
Isle of Man	Geen data beschikbaar
Spitsbergen	Geen data beschikbaar
Aksai Chin	Geen data beschikbaar
Arunachal Pradesh	Geen handelsverdrag
Demchok	Geen data beschikbaar
Halaib Triangle	Geen data beschikbaar
Ilemi Triangle	Geen data beschikbaar
Jammu en Kasjmir	Geen handelsverdrag
Koerilen	Geen data beschikbaar
Bir Tawil	Geen data beschikbaar
Abyei	Geen data beschikbaar
Bron: CBS, DESTA en LABPTA

Dat Nederland met name met ontwikkelingslanden relatief verregaande afspraken aangaande de bescherming van arbeidsnormen heeft, heeft voor een groot deel te maken met het willen voorkomen van de eerder genoemde race to the bottom waarbij economische activiteiten zich verplaatsen naar de landen met de minste regels op het gebied van duurzaamheid (zie paragraaf 3.3). Door relatief strikte afspraken op het gebied van arbeidsomstandigheden af te dwingen in handelsverdragen pogen ontwikkelde landen het risico hierop te verkleinen, omdat ontwikkelingslanden daardoor relatief minder aantrekkelijk worden als vestigingsplaats. Bij dat beeld past ook de bevinding van Raess et al. (2018) dat nationale vakbonden een belangrijke drijvende kracht zijn achter de toename van arbeidsnormen in handelsverdragen. De zorg van ontwikkelingslanden dat dergelijke arbeidsnormen ook als protectionistisch instrument kunnen fungeren is daarmee ook niet uit te sluiten. Het gros van alle diepe handelsverdragen waarin arbeidsnormen zijn opgenomen is immers gesloten tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden (Raess en Sari, 2018).

Soorten arbeidsnormen in LABPTA-database

Zoals hiervoor besproken (zie leeskader) coderen Raess en Sari (2018) provisies in handelsverdragen die gericht zijn op het beschermen en verbeteren van arbeidsrechten en werkomstandigheden. Hun coderingssystematiek begint met een tekstanalyse van 487 handelsverdragen, waarbij ze zoeken naar sleutelwoorden zoals ‘labour, employ, work, strike, ILO’. De hoofdstukken, artikelen, paragrafen of zinnen die in deze tekstanalyse gevlagd worden classificeren ze daarna volgens hun eigen coderingsschema. Dit schema onderscheidt 140 verschillende arbeidsnormen, waarbij normen zijn gecategoriseerd in zes afzonderlijke dimensies.

De meest algemene dimensie betreft de zogeheten aspirational statements, ofwel het uitspreken van een bepaalde intentie. De scope, of inhoudelijke reikwijdte, van de arbeidsnormen in handelsverdragen wordt geoperationaliseerd aan de hand van twee dimensies: (1) substantive commitments, ofwel substantiële inhoudelijke toezeggingen, en (2) cooperation commitments, toezeggingen met betrekking tot samenwerking. De mate van afdwingbaarheid van afspraken wordt geoperationaliseerd in drie dimensies: verplichtingen (obligations), handhaving (enforceability) en toezichthoudende instituties (institutions). Iedere arbeidsnorm wordt op deze zes dimensies gescoord met een waarde 1 als de betreffende dimensie van toepassing is en nul anderszins. We bespreken iedere dimensie hieronder kort, waarbij we ook een aantal illustratieve voorbeelden geven.

Substantiële inhoudelijke toezeggingen vallen uiteen in toezeggingen met betrekking tot internationale of nationale wetgeving. Zo staat er in het verdrag tussen de EFTA-landen en Montenegro de provisie dat beide partijen de verplichtingen die voortvloeien uit de ILO-verklaring van 1996 erkennen en respecteren, specifiek wanneer het gaat om:

• de vrijheid tot het oprichten van vakverenigingen en de daadwerkelijke erkenning van het recht op collectieve onderhandelingen;
• de afschaffing van alle vormen van gedwongen of verplichte arbeid;
• de daadwerkelijke afschaffing van kinderarbeid;
• de uitbanning van discriminatie in arbeid en beroep.

De feitelijke provisie in het hierboven genoemde verdrag wordt in LABPTA gecodeerd langs de dimensie substantiële inhoudelijke toezegging uiteenvallend in acht verschillende arbeidsnormen, waaronder gelijke beloning voor mannen en vrouwen voor gelijke werkzaamheden en het instellen van een minimumleeftijd voor het verrichten van werkzaamheden.

Toezeggingen met betrekking tot samenwerking hebben logischerwijs betrekking op arbeidsnormen waarin partijen afspreken samen te werken, bijvoorbeeld op het gebied van de hervorming van het arbeidsrecht.

Figuur 3.5.4 en 3.5.5 tonen een overzicht van de meest voorkomende arbeidsnormen in LABPTA in termen van inhoudelijke reikwijdte. De figuren laten tevens zien in hoeveel handelsverdragen deze normen voorkomen en ook specifiek voor Nederland. De twee meest voorkomende arbeidsnormen op het gebied van inhoudelijke toezeggingen zijn enforcement of domestic laws, non-derogation en ILO 1998 Declaration. Enforcement of domestic laws is eenvoudigweg een toezegging om nationale wetten effectief te handhaven. Non-derogation betreft de toezegging dat een land haar competitieve positie, bijvoorbeeld met betrekking tot internationale handel of investeringen, niet zal proberen te verbeteren door arbeidsrechten te beperken. De ILO 1998 Declaration norm betreft een toezegging om de verplichtingen die voortvloeien uit deze verklaring uit 1998 te erkennen en te respecteren. Op het gebied van samenwerking worden het vaakst afspraken gemaakt die gaan over gezondheid en veiligheid in de context van de verbetering van werkomstandigheden en over industrial relations, waarmee bijvoorbeeld samenwerking op het gebied van capacity building ten behoeve van sociale partners wordt bedoeld. In de handelsverdragen waar Nederland partij in is worden andere accenten gelegd. Zo valt met name op dat zowel op het gebied van inhoudelijke toezeggingen als op het gebied van samenwerking eliminatie van discriminatie en gelijke beloning voor mannen en vrouwen voor gelijke werkzaamheden relatief veel vaker worden opgenomen in verdragen dan de andere arbeidsnormen.

Toon tabel3.5.4 De meest voorkomende arbeidsnormen op het gebied van inhoudelijke toezeggingen in termen van reikwijdte (Frequentie)Verberg tabel3.5.4 De meest voorkomende arbeidsnormen op het gebied van inhoudelijke toezeggingen in termen van reikwijdte (Frequentie)

3.5.4 De meest voorkomende arbeidsnormen op het gebied van inhoudelijke toezeggingen in termen van reikwijdte (Frequentie)

Arbeidsnorm	Alle verdragen	Verdragen met Nederland
Handhaving van nationale wetgeving	49	5
Non-derogatie	47	5
IAO verklaring 1998	47	4
Verbod op kinderarbeid	43	7
Collectieve onderhandelingen	43	7
Uitbannen van dwangarbeid	43	7
Minimum werkleeftijd	43	7
Vereniging, organiseren en staken	43	7
Gelijk werk, gelijk loon (man/vrouw)	42	12
Afschaffen van discriminatie	42	12
Gezondheid en veiligheid	30	7
Werkomstandigheden	24	6
Internationaal erkende arbeidsnormen	18	3
Waardig werk	18	5
Werktijden	15	2
VN ECOSOC ministeriële verklaring	14	5
Maatschappelijk verantwoord ondernemen	13	4
IAO verklaring 2008	8	1
Bron: DESTA en LABPTA

Toon tabel3.5.5 De meest voorkomende arbeidsnormen op het gebied van samenwerking in termen van reikwijdte (Frequentie)Verberg tabel3.5.5 De meest voorkomende arbeidsnormen op het gebied van samenwerking in termen van reikwijdte (Frequentie)

3.5.5 De meest voorkomende arbeidsnormen op het gebied van samenwerking in termen van reikwijdte (Frequentie)

Arbeidsnorm	Alle verdragen	Verdragen met Nederland
Gezondheid en veiligheid	54	11
Arbeidsverhoudingen	53	10
Arbeidsadministratie en inspectie	45	5
Afschaffen van discriminatie	44	14
Gelijk werk, gelijk loon (man/vrouw)	43	14
Werkomstandigheden	39	6
Collectieve onderhandelingen	37	6
Vereniging, organiseren en staken	35	6
Arbeidswetten	35	3
Verbod op kinderarbeid	34	6
Minimum werkleeftijd	34	6
Uitbannen van dwangarbeid	32	6
Gendergelijkheid	27	7
IAO verklaring 1998	26	1
Waardig werk	20	5
Non-derogatie	14	5
Internationaal erkende arbeidsnormen	10	3
Bron: DESTA en LABPTA

De drie dimensies verplichtingen, handhaving en toezichthoudende instituties hebben allemaal betrekking op de mate waarin arbeidsnormen enige vorm van bindende kracht hebben. Bij de dimensie verplichtingen wordt er in het coderingsproces gekeken naar het specifieke woordgebruik bij een provisie in een verdrag. Als er bijvoorbeeld ‘shall’, ‘will’, of ‘agree’ staat, dan weegt dit zwaarder door dan wanneer ‘should’ of ‘strive to ensure’ wordt gebruikt. Bij handhaving ligt de focus op het model van dispute settlement mechanisms oftewel staatsarbitrage: in welke mate hebben verdragspartners toegang tot onafhankelijke rechtsvorming wanneer zij vinden dat een arbeidsnorm niet wordt nageleefd? De dimensie instituties betreft de mate waarin de institutionele inrichting bijdraagt aan het monitoren en evalueren van de naleving van arbeidsnormen. Een voorbeeld hiervan komt uit het verdrag uit 2011 tussen de EU en Zuid-Korea, waarin een paragraaf is opgenomen die volledig gewijd is aan de institutionele setting. Daarin spreken beide partijen onder andere af dat er een organisatie en binnenlandse adviesgroepen zullen worden opgericht die toezien op en adviseren bij de implementatie van de afspraken op arbeidsgebied. Onder deze noemer worden ook afspraken gecodeerd met betrekking tot ex-post onderzoek naar het effect van arbeidsnormen. Een voorbeeld van een verdrag waarin een dergelijke norm is opgenomen betreft dat tussen de EU en Colombia en Peru uit 2012.

Onderstaande figuren geven een overzicht van de meest voorkomende arbeidsnormen langs de dimensies verplichtingen (figuur 3.5.6) en handhaving (figuur 3.5.7). Onder de noemer verplichtingen zien we dezelfde veelvoorkomende normen opduiken: de verplichting om nationale wetten effectief te handhaven, de eerder besproken non-derogation belofte, gelijke beloning voor mannen en vrouwen en de eliminatie van discriminatie. Ook bij de dimensie handhaving is de verplichting om nationale wetten effectief te handhaven, niet heel verrassend, de meest voorkomende norm.

Toon tabel3.5.6 De meest voorkomende arbeidsnormen langs de dimensie verplichtingen in termen van afdwingbaarheid (Frequentie)Verberg tabel3.5.6 De meest voorkomende arbeidsnormen langs de dimensie verplichtingen in termen van afdwingbaarheid (Frequentie)

3.5.6 De meest voorkomende arbeidsnormen langs de dimensie verplichtingen in termen van afdwingbaarheid (Frequentie)

Arbeidsnorm	Alle verdragen	Verdragen met Nederland
Handhaving van nationale wetgeving	45	5
Gelijk werk, gelijk loon (man/vrouw)	29	10
Non-derogatie	29	5
Afschaffen van discriminatie	29	10
Vereniging, organiseren en staken	22	5
Collectieve onderhandelingen	22	5
Uitbannen van dwangarbeid	22	5
Verbod op kinderarbeid	21	5
Minimum werkleeftijd	21	5
Gezondheid en veiligheid	18	7
Werkomstandigheden	13	5
IAO verklaring 1998	12	2
Werktijden	6	2
Waardig werk	6	1
Maatschappelijk verantwoord ondernemen	2	1
VN ECOSOC ministeriële verklaring	1	1
Bron: DESTA en LABPTA

Toon tabel3.5.7 De meest voorkomende arbeidsnormen langs de dimensie handhaving in termen van afdwingbaarheid (Frequentie)Verberg tabel3.5.7 De meest voorkomende arbeidsnormen langs de dimensie handhaving in termen van afdwingbaarheid (Frequentie)

3.5.7 De meest voorkomende arbeidsnormen langs de dimensie handhaving in termen van afdwingbaarheid (Frequentie)

Arbeidsnormen	Alle verdragen	Verdragen met Nederland
Vereniging, organiseren en staken	28	6
Afschaffen van discriminatie	20	6
Verbod op kinderarbeid	27	6
Collectieve onderhandelingen	28	6
Minimum werkleeftijd	28	6
Gelijk werk, gelijk loon (man/vrouw)	20	6
Uitbannen van dwangarbeid	28	6
Waardig werk	8	5
Handhaving van nationale wetgeving	31	5
Non-derogatie	20	5
IAO verklaring 1998	18	4
VN ECOSOC ministeriële verklaring	7	4
Maatschappelijk verantwoord ondernemen	5	3
Internationaal erkende arbeidsnormen	6	3
IAO verklaring 2008	2	1
Bron: DESTA en LABPTA

De zesde dimensie betreft de zogeheten aspirational statements, arbeidsnormen die gebaseerd op teksten uit de preambule van handelsverdragen. Deze normen onderscheiden zich van de andere vijf dimensies doordat hier doorgaans geen rechten aan kunnen worden ontleend, het gaat uitsluitend om het uitspreken van bepaalde intenties. Intentie om de werkomstandigheden te verbeteren (improve working conditions) komt het meest voor als gecodeerde arbeidsnorm binnen deze dimensie.

3.6Samenvatting en conclusie

Internationale handel is voor veel landen een belangrijke bron van inkomsten en welvaart. Dit geldt bijvoorbeeld voor Nederland, maar ook ontwikkelingslanden kijken vaak naar internationale handel als aanjager van hun economische ontwikkeling. De mondiale uitdaging daarbij is ervoor te zorgen dat dit een duurzame ontwikkeling is, waarbij de voordelen van handel bij een zo breed mogelijk publiek terecht komen en bovendien niet ten koste gaan van bijvoorbeeld het milieu. Het maken van internationale afspraken over verschillende aspecten van duurzaamheid en inclusiviteit is daarbij van groot belang. Als dit immers niet gedaan wordt kunnen vervuilende of anderzijds ongewenste productiepraktijken voortgezet worden in landen met minder strikte of minder goed gehandhaafde regelgeving op het gebied van duurzaamheid of arbeidsrecht waardoor economische ontwikkeling ten koste kan gaan van duurzaamheid of waarbij de concurrentiepositie van op dit vlak ambitieuze landen verslechtert.

In dit hoofdstuk is gekeken naar de verdieping van handelsverdragen, waarmee bedoeld wordt dat zij steeds nadrukkelijker betrekking hebben op zaken die niet direct gaan over het verlagen van handelsbarrières in de vorm van importtarieven. Specifiek hebben we gekeken naar de opname van afspraken rondom milieu- en arbeidsrechtbescherming in handelsverdragen. Zo hebben we laten zien dat Nederland, via haar deelname aan de Europese Unie, met steeds meer landen handelsverdragen afsluit en dat deze steeds uitgebreidere afspraken op het gebied van milieu en arbeidsrecht bevatten. Dit past in de algemene beleidslijn van de Europese Unie, die sinds het verdrag met Zuid-Korea van 2011 standaard een hoofdstuk over Trade and Sustainable Development (TSD) opneemt in handelsverdragen.

Een logische vervolgvraag op deze beschrijvende analyse is uiteraard wat de gevolgen van deze afspraken zijn. Hebben zij inderdaad een positieve invloed op het gebied van duurzaamheid in brede zin? En zijn de zorgen van ontwikkelingslanden gefundeerd dat dit soort afspraken een protectionistische praktische toepassing kunnen hebben? Deze vragen komen in het volgende hoofdstuk aan bod.

3.7Literatuur

Open literatuurlijst