Overheden gebruiken tijdens de coronacrisis niet-tarifaire maatregelen om de voorraad essentiële medische goederen veilig te stellen.

Foto omschrijving: Nederland, Arnhem Mondmaskerfabriek op de productievloer.

Desperate times call for desperate measures; NTM’s in tijden van corona

Auteurs: Marjolijn Jaarsma, Dennis Dahlmans, Loe Franssen

De coronacrisis leidde tot wereldwijde tekorten in essentiële goederen zoals medische apparatuur of voedselproducten. Tijdens zo’n crisis kunnen landen ervoor kiezen om hun nationale economie of volksgezondheid te beschermen door het gebruik van niet-tarifaire maatregelen (NTM’s). Daar werd tijdens de coronacrisis dan ook grof gebruik van gemaakt. Dit hoofdstuk gaat in op de coronagerelateerde NTM’s die zijn ingesteld en door welke landen. Waren de NTM’s faciliterend of juist belemmerend? Gelden de NTM’s nog steeds of zijn ze al stopgezet, en hoe lang waren ze dan van kracht? En hoe zag de Nederlandse handel in de coronagerelateerde goederen eruit onder invloed van de NTM’s?

6.1Inleiding

Desperate times…

Het is nu, ruim 1,5 jaar na de uitbraak van het coronavirus, misschien alweer moeilijk voor te stellen met hoeveel angst, paniek en intensiteit veel landen in het vroege voorjaar van 2020 in lockdown gingen. In een poging de pandemie te beheersen en verdere verspreiding van het virus te voorkomen, werden in veel landen de horeca, detailhandel, cultuur en evenementen tot nader order gesloten of kwamen dezen onder strikte voorwaarden te staan. Door de strenge maatregelen stortte het internationale reisverkeer in en sloten sommige landen zelfs tijdelijk hun grenzen. Al deze noodmaatregelen, lockdowns en vooral de onzekerheid, verstoorden productie(ketens), handelsstromen en economische transacties in grote mate. Industrieën wereldwijd kregen te maken met verstoringen en tekorten en sommige bedrijfstakken kwamen zelfs stil te liggen. De productie van transportmiddelen kwam in landen als Duitsland en Italië grotendeels stil te liggen, mede door de coronamaatregelen en werknemers in quarantaine, maar ook als anticipatie op het wegvallen van de vraag. Zo zijn er tussen 1 januari en 30 september 2020 in de EU naar schatting ruim 4 miljoen auto’s minder geproduceerd; ruim een vijfde van de totale EU-productie van auto’s in 2019 (ACEA, 2020). In supermarkten en essentiële winkels ontstond in veel landen tijdelijk een run op lang houdbare voedingsmiddelen, zoals rijst en pasta, conserven, water, paracetamol, schoonmaakmiddelen en vooral toiletpapier (Moore, 2020; Van der Boon et al., 2020; CBS, 2021). Over het algemeen ondervonden Europese producenten relatief weinig hinder van de noodmaatregelen. Zo veerde de productie van veel branches in de Europese industrie, zoals de chemie, voeding en bouwmaterialen in het derde kwartaal van 2020 weer terug (De Vet et al., 2021). Maar toch ontstonden er, ook in Nederland, tijdens het begin van de coronacrisis tijdelijk tekorten en verstoringen, met name door de sterk gestegen vraag en het hamsteren (CBS, 2021).

Goederen waarin veel landen overduidelijk een acuut en nijpend tekort hadden, waren medische beschermingsmiddelen, zoals latex handschoenen, desinfectie- en schoonmaakmiddelen, schorten en mondmaskers, maar ook specialistische beademingsapparatuur. De productie van medische beschermingsmiddelen vindt voor een groot deel plaats in Aziatische landen zoals China en Maleisië. Echter door de gelijktijdigheid waarmee de vraag naar deze beschermingsmiddelen wereldwijd toenam én het feit dat China de beschermingsmiddelen die het normaliter exporteert nu zelf nodig had, ontstonden er wereldwijd enorme tekorten. De coronapandemie had daarmee een grote impact op de productieketens van deze goederen. Zo produceerde China in april 2020 ruim 200 miljoen mondmaskers per dag, tien keer zoveel als in februari 2020 (De Vet et al., 2021).

… call for desperate measures

In hoofdstuk 1 van deze Internationaliseringsmonitor werd uiteengezet dat landen die lid zijn van de WTO zich committeren aan bepaalde spelregels in de internationale arena. Zo mag een land geen discriminatoire regelgeving introduceren om zo de binnenlandse producenten een concurrentievoordeel te geven. Dit is vanuit het oogpunt dat internationale vrijhandel uiteindelijk voor alle deelnemers het beste is. Ook in geval van een internationale crisis zoals de coronapandemie zou vrijhandel landen moeten kunnen helpen om (tijdelijke) tekorten aan essentiële goederen op te vangen. Geen enkel land kon in het begin van de crisis immers geheel zelfstandig voldoen aan de toegenomen vraag voor mondmaskers, medicijnen en beademingsapparatuur. Bepaalde hightech medische (beademings)apparatuur wordt bijvoorbeeld met name in Europese of andere ontwikkelde economieën geproduceerd, terwijl deze ontwikkelde landen op hun beurt weer afhankelijk zijn van andere (bijvoorbeeld voedsel-) producten uit minder ontwikkelde landen.

Omwille van de nationale veiligheid grepen veel landen in die tijd toch naar handelspolitieke instrumenten. Dit deden ze om enerzijds de tekorten het hoofd te bieden en anderzijds minder afhankelijk te zijn van import. De Verenigde Staten gebruikten bijvoorbeeld de National Defense Act om dochterondernemingen van de Amerikaanse multinational 3M in China mondmaskers naar de Amerikaanse markt te laten exporteren (Bown, 2021; Dzhanova, 2020; Sadée, 2020). Ook werden tarifaire en niet-tarifaire maatregelen (NTM’s) aangewend om de import van bepaalde goederen juist te vergemakkelijken (OESO, 2020). Zo verlaagden of schrapten veel landen (tijdelijk) importtarieven, btw-heffing of andere belastingen op bepaalde coronagerelateerde goederen als medicijnen, zuurstof en mondmaskers.

Veel van deze maatregelen zijn mogelijk onder de belangrijke uitzonderingsclausule op de niet-discrimineren bepaling van de WTO, die stelt dat zodra de volksgezondheid of veiligheid in het geding komt er wel (mogelijk handelsbelemmerende) regelgeving mag worden ingesteld. De huidige coronacrisis is een voorbeeld van een dergelijke uitzondering, en landen maakten dan ook veelvuldig gebruik van NTM’s om de gevolgen van de coronacrisis op enige manier het hoofd te kunnen bieden.

Onderzoeksvragen

In dit hoofdstuk komt aan bod in welke mate NTM’s tijdens de coronacrisis ingezet zijn om de in- en uitvoer van bepaalde essentiële (medische) goederen te controleren, welke landen daarbij betrokken waren en hoe de Nederlandse invoer van deze coronagerelateerde goederen eruit zag ten tijde van de ingestelde NTM’s. Concreet gaan we daarvoor in op de volgende onderzoeksvragen:

  • Welke NTM’s werden ingesteld? Hadden deze een faciliterend of belemmerend effect op de handel?
  • Welke landen stelden NTM’s in? Hoe was het NTM-gebruik van ontwikkelde landen en ontwikkelingslanden ten tijde van de coronacrisis?
  • Hoe lang golden deze NTM’s of zijn ze nog steeds van kracht?
  • Hoe lopen de NTM’s samen met de wereldwijde besmettingsgolven?
  • Hoe zag de Nederlandse invoer van de medische goederen er uit onder invloed van de coronagerelateerde NTM’s?

Leeswijzer

In paragraaf 6.2 komt aan bod hoe landen handelsbeleid zoals NTM’s inzetten toen de coronacrisis uitbrak. Hierbij wordt een terugblik op 2020 gegeven met enkele anekdotische voorbeelden. Om welk soort NTM’s het ging, welke landen coronagerelateerde NTM’s inzetten en of deze NTM’s van korte of lange duur waren, wordt beschreven in paragraaf 6.3. De ontwikkeling van de Nederlandse invoer van coronagerelateerde goederen en de door NTM’s belaste goederen komt aan bod in paragraaf 6.4. Het hoofdstuk eindigt met een korte samenvatting en conclusie.

215 van de 304 coronagerelateerde NTM’s werden ingesteld op medische goederen en beschermingsmiddelen
52,6% van de coronagerelateerde NTM’s is export-gerelateerd

6.2Handelspolitiek in crisistijd

NTM’s in de internationale handel

Met het afnemen van importtarieven in de afgelopen decennia is de aandacht voor, en het belang van niet-tarifaire maatregelen (NTM’s) toegenomen. In de voorgaande hoofdstukken van deze Internationaliseringsmonitor is duidelijk geworden dat NTM’s een belangrijke impact hebben op de omvang, prijs en kwaliteit van de verhandelde goederen. Het zijn de randvoorwaarden waar import (en soms ook export) aan moet voldoen, voordat de goederen het land binnen mogen komen (of verlaten). Hoewel veel NTM’s primair gericht zijn op de bescherming van de volksgezondheid of het milieu, kunnen ze de internationale handel ook aanzienlijk beïnvloeden door additionele kosten wat betreft informatievoorziening, naleving en administratieve kosten. Ook zijn er maatregelen die de nationale industrie beschermen, al dan niet verhuld als NTM met een ander doel.

NTM’s in coronatijd

De wereldwijde vraag naar essentiële goederen, zoals persoonlijke beschermingsmiddelen en medische apparatuur, was vooral tijdens de eerste golf van de coronapandemie vele malen groter dan het aanbod. Hoe de Nederlandse invoer van zulke coronagerelateerde producten zich in deze maanden ontwikkelde, is grafisch weergegeven in paragraaf 6.4. De acute tekorten leidden ertoe dat veel landen verschillende handelspolitieke instrumenten aangrepen om daarmee hun nationale consumptie, productie en voedselveiligheid te beschermen. Zoals we echter al eerder gezien hebben in deze Internationaliseringsmonitor hebben NTM’s vaak een tweeledig effect op de internationale handel. Bij het instellen van NTM’s moet dan ook altijd een balans gevonden worden tussen enerzijds het doel van die maatregelen zo optimaal mogelijk te realiseren en anderzijds de internationale handel zo min mogelijk te belemmeren.

Vanuit de academische literatuur zijn de eerste gevolgen van deze ‘Covid-NTM’s’ al onderzocht. Lee & Prabhakar (2021) laten bijvoorbeeld zien dat er tijdens de pandemie veelvuldig gebruik werd gemaakt van NTM’s, waarbij de meeste toegepaste NTM’s legitieme beleidsdoelstellingen beoogden. Veel van de toegepaste maatregelen hadden positieve gevolgen voor de handel en duurzaamheid, maar anderen hadden ook verstrekkende negatieve gevolgen. Het inzetten van exportbeperkingen op medische goederen en voedselvoorraden kan wereldwijde productieketens verstoren en elders tot voedselschaarste leiden, in een tijd waarin het juist nodig is om de handel mondiaal te laten stromen. Koppenberg et al. (2020) stellen dat importeurs vaak voor een groot deel afhankelijk zijn van een bepaalde handelspartner, daar waar het gaat om voedingsmiddelen. Zij laten zien dat de exportrestricties die Cambodja en Myanmar instelden op de export van rijst mogelijk gevolgen hadden voor landen als Letland, Kroatië, België, Polen en Nederland, aangezien deze landen voor een groot deel van hun rijstimport afhankelijk zijn van deze twee exporteurs. Naast voedseltekorten elders in de wereld, kunnen exportrestricties op voedingsmiddelen ook tot gevolg hebben dat voedselprijzen stijgen, waar met name minder ontwikkelde landen nadeel van ondervinden.

Het gebruik van zowel handelsbevorderende als handelsbeperkende maatregelen tijdens de coronapandemie, en de positieve en negatieve gevolgen daarvan, heeft verschillende implicaties voor handelsbeleidsmakers en de internationale handelsgemeenschap in het algemeen. Zo voedt het bijvoorbeeld de discussie over solidariteit: terwijl bepaalde maatregelen begrijpelijk zijn vanuit het standpunt van individuele landen, zijn ze mogelijk niet solidair met andere landen waar de nood eventueel hoger ligt. Daarnaast raakt het aan de-globalisering; de ontwikkeling dat de wereldwijde handel sinds de economische crisis minder hard groeit dan de wereldproductie en dat het aandeel van de wereldhandel dat in productieketens plaatsvindt, stagneert. Onder de aanname dat de werking van wereldwijde productieketens optimaal is bij onbelemmerd internationaal zakelijk reizen, en de mate waarin dat de komende jaren weer zo zal zijn, kan er mogelijk een zekere mate van reshoring van productie plaatsvinden (Antras, 2021), zeker voor wat betreft nieuwe initiatieven. Ook het spreiden van risico’s en verkleinen van afhankelijkheden in productieketens, bijvoorbeeld daar waar het medische goederen betreft, kan zulke ketens en landen weerbaarder maken tegen schokken of verstoringen. Het terughalen of dichter bij huis plaatsen van productie en daarmee het verminderen van invoer heeft volgens schattingen van de OESO (2021) een groter negatief effect bij schokken dan het huidige regime van internationaal verweven productieketens, met name voor landen aan het begin van de productieketen. Kleine, open economieën kunnen volgens deze schattingen wel voordeel hebben van een productieproces dat minder internationaal versnipperd is, in de vorm van meer leveringszekerheid en stabiliteit, maar leveren daarmee in op efficiëntie en betalen hogere kosten.

6.3Een overzicht van de ingestelde NTM’s tijdens de coronacrisis

Deze paragraaf biedt inzicht in de NTM’s die landen wereldwijd hebben ingesteld tijdens de coronacrisis. Dit wordt gedaan met behulp van beschrijvende statistieken en grafieken, op basis van gegevens over handelsmaatregelen tijdens de coronacrisis, bijgehouden door de UNCTAD (2021) en de Market Access Map van het International Trade Centre (2021). De focus ligt hierbij op het jaar 2020, maar aangezien sommige NTM’s ten tijde van schrijven nog actief zijn, wordt ook een deel van 2021 bezien. Voor meer informatie over de gebruikte data en onderzoeksmethode, zie paragraaf 6.6.

Ruim 300 NTM’s ingesteld naar aanleiding van de coronacrisis

Sinds de uitbraak van het coronavirus rond de jaarwisseling van 2020 zijn er door landen wereldwijd in totaal 304 NTM’s ingesteld die terug te voeren zijn op de coronacrisis. Figuur 6.3.1 laat zien dat ruim een derde (111 stuks) van deze NTM’s faciliterend van aard zijn, wat betekent dat ze als motief hadden de handel te bevorderen. Bijna alle faciliterende NTM’s (109) hadden betrekking op de invoer (hoofdstukken A–L). Het schrappen van btw-heffing op de import van medische beschermingsmiddelen of mondmaskers is daarbij het meest voorkomende voorbeeld van zo’n faciliterende NTM (hoofdstuk L41). Iets minder dan twee derde van de maatregelen (193 stuks) had een handelsbelemmerend effect. Bijna 82 procent van deze belemmerende NTM’s hadden betrekking op de export (hoofdstuk P), zoals een verbod op de export van bepaalde medische apparatuur.

6.3.1 Impact van coronagerelateerde NTM's
Impact
Faciliterend 111
Belemmerend 193
Bron: UNCTAD
83 op de 100 coronagerelateerde NTM’s ingesteld door minder ontwikkelde landen Buitenvorm Binnenvorm

Ontwikkelde landen (de Verenigde Staten, Canada, IJsland, Groenland, de Europese Unie, Japan, Nieuw-Zeeland en Australië) stelden sinds het begin van 2020 53 coronagerelateerde niet-tarifaire maatregelen in. Het merendeel van de NTM’s (251 stuks) werd echter ingesteld door minder ontwikkelde landen (in bijvoorbeeld Midden- en Zuid-Amerika, Afrika, het Midden-Oosten en grote delen van Azië), zoals zichtbaar in figuur 6.3.2.

6.3.2 Coronagerelateerde NTM's naar type land
Type land
Ontwikkelde landen 53
Minder ontwikkelde landen 251
Bron: UNCTAD

De verhouding tussen faciliterende en belemmerende NTM’s is min of meer gelijk voor minder ontwikkelde en ontwikkelde landen. Dat betekent dat minder ontwikkelde landen relatief even vaak faciliterende NTM’s instelden als ontwikkelde landen, zie figuur 6.3.3. De faciliterende maatregelen waren voor beide typen landen zo’n 35 procent van het totaal aantal ingestelde coronagerelateerde NTM’s.

6.3.3 Coronagerelateerde NTM's naar type land en impact
Faciliterend Belemmerend
Ontwikkelde landen 20 33
Minder ontwikkelde landen 91 160
Bron: UNCTAD

Bijna 60 procent van de coronagerelateerde NTM’s nog actief

Van de 304 coronagerelateerde NTM’s die sinds begin 2020 wereldwijd werden ingesteld, waren er ten tijde van het schrijven van dit hoofdstuk nog circa 180 van kracht. Dat wil zeggen dat 124 NTM’s, ofwel iets meer dan 40 procent, inmiddels zijn stopgezet. De NTM’s die zijn stopgezet, waren iets vaker belemmerend van aard, terwijl de NTM’s die nog gelden vaker handelsbevorderend zijn. Dat geldt zowel voor de NTM’s van ontwikkelde landen als voor die van minder ontwikkelde landen, zie figuur 6.3.4.

6.3.4 Samenstelling coronagerelateerde NTM's, naar type land, status en impact van de NTM (%)
Faciliterend Belemmerend
Actief Ontwikkelde landen, Actief 12 17
Actief Minder ontwikkelde landen, Actief 60 91
Stopgezet Ontwikkelde landen, Stopgezet 8 16
Stopgezet Minder ontwikkelde landen, Stopgezet 31 69
Bron: UNCTAD

Ruim 70 procent van de NTM’s betreft medische goederen en beschermingsmiddelen

Veruit de meeste coronagerelateerde NTM’s hebben betrekking op medische goederen, zoals spuiten, geneesmiddelen (bijvoorbeeld een exportverbod op (hydroxy)chloroquine), naalden, vaccins, testkits, beschermingsmiddelen zoals mondkapjes, schorten, beschermingsbrillen, en desinfectiemateriaal. Figuur 6.3.5 laat zien dat 215 van de 304 NTM’s gaan over het belemmeren of faciliteren van de handel in dit type goederen. Op de tweede plek staan NTM’s op voedingsmiddelen. Denk hierbij aan landen die de export van rijst, tarwe, bonen, uien of knoflook (tijdelijk) verboden om de binnenlandse voedselvoorraad veilig te stellen.

6.3.5 Aantal NTM's naar goederencategorie
Aantal NTM's
Medische goederen en beschermingsmiddelen 215
Voedingsmiddelen 48
Potentiële dragers van het coronavirus: vlees, levende dieren en tweedehands textiel 13
Overige 12
Andere niet-essentiële goederen 9
Onbekend 7
Bron: UNCTAD

Veiligstellen voedselvoorraad en medische goederen hoofdmotief

Ruim 80 procent van de coronagerelateerde NTM’s hebben of hadden als doel de voedselvoorraad en de voorraad medische goederen voor het land veilig te stellen. Dit kan in extreme zin door het instellen van een exportverbod, of minder ingrijpend door bijvoorbeeld het vrijstellen van btw bij de import van zulke producten. Andere redenen voor het instellen van NTM’s tijdens de coronapandemie, zoals het beschermen van de eigen industrie, of het voorkomen van besmettingen via de invoer van bepaalde producten, speelden een betrekkelijk kleinere rol: zie figuur 6.3.6.

6.3.6 Motieven van coronagerelateerde NTM's
Aantal NTM's
De voorraad voedsel en medische goederen veiligstellen 250
Voorkomen van besmettingen via de invoer van producten 25
Anders: om de eigen industrie te beschermen 12
Anders: om de binnenlandse bedrijven financieel te onlasten 8
Anders 4
Productkwaliteit en -veiligheid waarborgen 3
Onbekend 1
Bron: UNCTAD

Helft NTM’s hadden betrekking op de export

Ruim de helft van de coronagerelateerde NTM’s valt onder hoofdstuk P, ofwel de export-gerelateerde niet-tarifaire maatregelen. Hier ging het vaak om een exportrestrictie of vereiste exportlicentie. Hierbij kan gedacht worden aan de NTM ingesteld door de EU met betrekking tot de export van corona-vaccins, of de (vaak tijdelijke) restrictie op de export van beademingsapparatuur of medische beschermingsmiddelen aan het begin van de pandemie. Ruim een kwart van de NTM’s heeft betrekking op hoofdstuk L, ofwel subsidies en andere vormen van steun. Hieronder vallen bijvoorbeeld het schrappen van btw-heffing of andere overdracht van geld van de overheid naar een bedrijf, of het verlenen van kredieten.

6.3.7 Opbouw coronagerelateerde NTM's naar type NTM1)
Hoofdstuk NTM Aantal NTM's
Export-gerelateerde maatregelen (P) 160
Subsidies en andere vormen van steun (L) 73
SPS maatregelen (A) 21
Kwantitatieve maatregelen (E) 20
TBT maatregelen (B) 12
Financiële maatregelen (G) 8
Overig 10
Bron: UNCTAD
1)De groep overig bestaat uit de minst voorkomende coronagerelateerde NTM's: hoofdstukken C, D en F.

Van de NTM’s die nu nog van kracht zijn, ziet de verdeling naar NTM type er iets anders uit. Het aandeel export-gerelateerde NTM’s is met 47 procent iets kleiner, terwijl maatregelen uit hoofdstuk L (subsidies en andere vorm van steun door de overheid) iets vaker in stand gehouden worden.

Meeste NTM’s ingesteld door Brazilië en India

Figuur 6.3.8 toont voor de 10 landen die de meeste coronagerelateerde NTM’s hebben ingesteld het aantal faciliterende en belemmerende NTM’s. Figuur 6.3.9 toont voor de 10 landen die de meeste coronagerelateerde NTM’s hebben ingesteld het aantal actieve en beëindigde NTM’s. Brazilië en India zijn de landen die de meeste coronagerelateerde NTM’s hebben ingesteld; beide 12 stuks. Daar waar de Braziliaanse coronagerelateerde NTM’s veelal nog actief zijn, heeft India deze iets vaker al stopgezet. Ook waren de NTM’s van India veel vaker handelsbelemmerend. Daarnaast valt op dat ook de NTM’s in Kazachstan, China en Zuid-Korea vaak restrictief van aard waren, terwijl NTM’s ingesteld door Indonesië, Argentinië en Australië vaker faciliterend waren. Ook zijn de NTM’s van deze laatstgenoemde landen vaak nog van kracht. Ook hier komt dus naar voren dat de belemmerende NTM’s iets vaker stopgezet zijn, en de faciliterende nog lopen. Ook Nederland heeft maatregelen getroffen met betrekking tot de export van medische en persoonlijke beschermingsmiddelen. Op 23 maart in 2020 stelde Nederland een exportverbod in op zulke goederen naar niet-EU-landen. En volgens de informatie van de UNCTAD en ITC is deze NTM nog steeds actief.

6.3.8 Aantal faciliterende en belemmerende NTM's naar land
Faciliterend Belemmerend
Brazilië 6 6
India 2 10
Indonesië 8 3
Argentinië 5 3
Australië 5 2
Kazachstan 0 6
China 1 4
Costa Rica 2 3
Filipijnen 3 2
Zuid-Korea 0 5
Bron: UNCTAD
6.3.9 Aantal actief en stopgezette NTM's naar land
Actief Stopgezet
Brazilië 11 1
India 7 5
Indonesië 9 2
Argentinië 4 4
Australië 6 1
Kazachstan 1 5
China 5 0
Costa Rica 3 2
Filipijnen 3 2
Zuid-Korea 2 3
Bron: UNCTAD

NTM’s veelal in maart en april 2020 ingesteld

De eerste coronagerelateerde NTM dateert van 28 januari 2020, en is ingesteld door Georgië. Hier ging het om een SPS-maatregel; een importverbod op levende dieren uit China, uit angst voor coronabesmetting via dieren. De laatste coronagerelateerde NTM die door de UNCTAD en ITC wordt gerapporteerd, dateert van 30 januari 2021 en is ingesteld door de EU. Hier ging het om een handelsbelemmerende NTM, namelijk een vereiste exportvergunning voor de export van coronavaccins naar een groot deel van de wereld. Bijna de helft van de NTM’s werden in maart 2020 ingesteld (150 stuks), gevolgd door april 2020 (88 stuks). Daarmee werd 85 procent van de coronagerelateerde NTM’s in de eerste vier maanden van 2020 actief; toen ook het aantal mensen dat (wereldwijd) overleed aan COVID-19 flink piekte. Na april bleef het aantal dagelijkse sterfgevallen vrijwel constant, tussen de 4 duizend en 8 duizend. Vanaf novemer nam het aantal dagelijks gerapporteerde sterfgevallen toe naar gemiddeld 11 duizend in december en bijna 14 duizend in januari 2021. Het aantal actieve coronagerelateerde NTM’s bereikte een plateau in de zomer van 2020 en nam daarna gestaag af. Dat geeft de indruk dat – ondanks dat de pandemie nog lang niet voorbij was – nadat de eerste paniek voorbij was de handelspolitiek ook weer enigszins normaliseerde.

6.3.10 Actieve NTM’s ten opzichte van het aantal nieuwe sterfgevallen aan COVID-19 wereldwijd
Aantal mensen op deze dag overleden aan COVID-19 (wereldwijd, gerapporteerd aan WHO) Aantal actieve NTM's
3-1-2020 0 0
4-1-2020 0 0
5-1-2020 0 0
6-1-2020 0 0
7-1-2020 0 0
8-1-2020 0 0
9-1-2020 0 0
10-1-2020 0 0
11-1-2020 0 0
12-1-2020 1 0
13-1-2020 0 0
14-1-2020 0 0
15-1-2020 0 0
16-1-2020 0 0
17-1-2020 1 0
18-1-2020 0 0
19-1-2020 1 0
20-1-2020 1 0
21-1-2020 2 0
22-1-2020 11 0
23-1-2020 1 0
24-1-2020 8 0
25-1-2020 16 0
26-1-2020 14 0
27-1-2020 26 0
28-1-2020 49 1
29-1-2020 2 1
30-1-2020 38 4
31-1-2020 42 6
1-2-2020 46 6
2-2-2020 103 7
3-2-2020 64 9
4-2-2020 66 9
5-2-2020 72 10
6-2-2020 70 10
7-2-2020 85 10
8-2-2020 87 10
9-2-2020 100 11
10-2-2020 107 11
11-2-2020 100 11
12-2-2020 5 12
13-2-2020 254 12
14-2-2020 152 13
15-2-2020 143 13
16-2-2020 104 13
17-2-2020 98 13
18-2-2020 139 13
19-2-2020 113 13
20-2-2020 127 14
21-2-2020 0 14
22-2-2020 209 14
23-2-2020 5 14
24-2-2020 158 14
25-2-2020 80 15
26-2-2020 64 17
27-2-2020 41 17
28-2-2020 63 18
29-2-2020 67 19
1-3-2020 47 22
2-3-2020 66 26
3-3-2020 79 29
4-3-2020 91 31
5-3-2020 84 34
6-3-2020 103 37
7-3-2020 108 38
8-3-2020 129 38
9-3-2020 225 40
10-3-2020 207 40
11-3-2020 302 44
12-3-2020 354 46
13-3-2020 367 48
14-3-2020 477 51
15-3-2020 449 54
16-3-2020 724 62
17-3-2020 748 67
18-3-2020 844 75
19-3-2020 1044 80
20-3-2020 1228 89
21-3-2020 1430 93
22-3-2020 1813 100
23-3-2020 1747 109
24-3-2020 1934 119
25-3-2020 2439 127
26-3-2020 2669 137
27-3-2020 2938 145
28-3-2020 3448 151
29-3-2020 3653 152
30-3-2020 3365 155
31-3-2020 3718 166
1-4-2020 4306 181
2-4-2020 4796 188
3-4-2020 5007 193
4-4-2020 6707 193
5-4-2020 5722 195
6-4-2020 4850 199
7-4-2020 5643 207
8-4-2020 8913 209
9-4-2020 5311 213
10-4-2020 7634 217
11-4-2020 7425 218
12-4-2020 6133 218
13-4-2020 5901 220
14-4-2020 5448 221
15-4-2020 5450 225
16-4-2020 7991 232
17-4-2020 11467 235
18-4-2020 8068 235
19-4-2020 7090 235
20-4-2020 5295 235
21-4-2020 5645 237
22-4-2020 7571 239
23-4-2020 7062 238
24-4-2020 5857 239
25-4-2020 6918 240
26-4-2020 5740 241
27-4-2020 5039 242
28-4-2020 4692 245
29-4-2020 5702 245
30-4-2020 6379 245
1-5-2020 6275 246
2-5-2020 5944 246
3-5-2020 5827 246
4-5-2020 4578 244
5-5-2020 4634 244
6-5-2020 4699 244
7-5-2020 6489 245
8-5-2020 5979 245
9-5-2020 6133 245
10-5-2020 4907 245
11-5-2020 4967 245
12-5-2020 3974 245
13-5-2020 4722 242
14-5-2020 5307 242
15-5-2020 5375 241
16-5-2020 5337 241
17-5-2020 5124 241
18-5-2020 4394 241
19-5-2020 3384 241
20-5-2020 4310 241
21-5-2020 5184 241
22-5-2020 4930 241
23-5-2020 5041 241
24-5-2020 5412 241
25-5-2020 4198 241
26-5-2020 3509 241
27-5-2020 3841 241
28-5-2020 4796 233
29-5-2020 5307 233
30-5-2020 5228 233
31-5-2020 4670 233
1-6-2020 4347 233
2-6-2020 3465 233
3-6-2020 3873 233
4-6-2020 5301 233
5-6-2020 5629 233
6-6-2020 5811 233
7-6-2020 5066 233
8-6-2020 3987 227
9-6-2020 3991 227
10-6-2020 4281 230
11-6-2020 5374 230
12-6-2020 5340 230
13-6-2020 5423 230
14-6-2020 4624 230
15-6-2020 4397 230
16-6-2020 3741 230
17-6-2020 5844 230
18-6-2020 5563 230
19-6-2020 5479 230
20-6-2020 5443 229
21-6-2020 5048 229
22-6-2020 4534 229
23-6-2020 4321 229
24-6-2020 4353 228
25-6-2020 5658 228
26-6-2020 5480 228
27-6-2020 7136 228
28-6-2020 4943 228
29-6-2020 4561 229
30-6-2020 4402 230
1-7-2020 4484 230
2-7-2020 5166 230
3-7-2020 5402 230
4-7-2020 5438 230
5-7-2020 5633 217
6-7-2020 4746 217
7-7-2020 3913 217
8-7-2020 4635 217
9-7-2020 5938 217
10-7-2020 5955 217
11-7-2020 5735 217
12-7-2020 5635 217
13-7-2020 5331 218
14-7-2020 4406 218
15-7-2020 4788 218
16-7-2020 6159 218
17-7-2020 6201 218
18-7-2020 7307 217
19-7-2020 6233 217
20-7-2020 5363 217
21-7-2020 4726 217
22-7-2020 4922 218
23-7-2020 7588 218
24-7-2020 6463 218
25-7-2020 6666 218
26-7-2020 6468 218
27-7-2020 5982 218
28-7-2020 4927 218
29-7-2020 5106 218
30-7-2020 6515 218
31-7-2020 7001 218
1-8-2020 6679 218
2-8-2020 6647 218
3-8-2020 6091 218
4-8-2020 4813 218
5-8-2020 5469 218
6-8-2020 6843 218
7-8-2020 7196 218
8-8-2020 6851 218
9-8-2020 6886 218
10-8-2020 6085 218
11-8-2020 4918 218
12-8-2020 5519 218
13-8-2020 7219 218
14-8-2020 6918 218
15-8-2020 6673 218
16-8-2020 6642 218
17-8-2020 5625 211
18-8-2020 4867 212
19-8-2020 5078 212
20-8-2020 6939 212
21-8-2020 6924 212
22-8-2020 6176 212
23-8-2020 6098 212
24-8-2020 5575 212
25-8-2020 4625 212
26-8-2020 5154 212
27-8-2020 6683 212
28-8-2020 6376 212
29-8-2020 6029 212
30-8-2020 5784 212
31-8-2020 5705 212
1-9-2020 4206 212
2-9-2020 4753 212
3-9-2020 6678 212
4-9-2020 6060 212
5-9-2020 6135 212
6-9-2020 5736 212
7-9-2020 8839 212
8-9-2020 6041 212
9-9-2020 4319 212
10-9-2020 5175 212
11-9-2020 6301 212
12-9-2020 6048 212
13-9-2020 5707 212
14-9-2020 5064 209
15-9-2020 4604 209
16-9-2020 4815 206
17-9-2020 6066 206
18-9-2020 6132 206
19-9-2020 5542 206
20-9-2020 5788 206
21-9-2020 4980 206
22-9-2020 4093 206
23-9-2020 4837 206
24-9-2020 6017 206
25-9-2020 6234 206
26-9-2020 5919 206
27-9-2020 5672 206
28-9-2020 5239 206
29-9-2020 4108 206
30-9-2020 4657 206
1-10-2020 6137 206
2-10-2020 6180 206
3-10-2020 8686 206
4-10-2020 5477 206
5-10-2020 4771 206
6-10-2020 4452 206
7-10-2020 4728 206
8-10-2020 5701 206
9-10-2020 6344 206
10-10-2020 8628 206
11-10-2020 5877 206
12-10-2020 4725 206
13-10-2020 4513 206
14-10-2020 4595 206
15-10-2020 5459 206
16-10-2020 6096 206
17-10-2020 6302 206
18-10-2020 6289 206
19-10-2020 4998 206
20-10-2020 4525 206
21-10-2020 5624 206
22-10-2020 6703 206
23-10-2020 6704 206
24-10-2020 6853 206
25-10-2020 6385 206
26-10-2020 5654 206
27-10-2020 5299 206
28-10-2020 6419 206
29-10-2020 7417 206
30-10-2020 7493 206
31-10-2020 7740 206
1-11-2020 7333 206
2-11-2020 6469 206
3-11-2020 6102 206
4-11-2020 7873 206
5-11-2020 8830 206
6-11-2020 9300 206
7-11-2020 9457 206
8-11-2020 8253 206
9-11-2020 7101 206
10-11-2020 7138 206
11-11-2020 9341 206
12-11-2020 10035 206
13-11-2020 9345 206
14-11-2020 10764 206
15-11-2020 9029 206
16-11-2020 8843 206
17-11-2020 7742 206
18-11-2020 9948 206
19-11-2020 10670 206
20-11-2020 10897 206
21-11-2020 11929 206
22-11-2020 10080 206
23-11-2020 8573 206
24-11-2020 8568 183
25-11-2020 10580 183
26-11-2020 11898 185
27-11-2020 12028 185
28-11-2020 11424 185
29-11-2020 10058 185
30-11-2020 8556 185
1-12-2020 8500 185
2-12-2020 10593 185
3-12-2020 12292 185
4-12-2020 12532 185
5-12-2020 12546 185
6-12-2020 11006 185
7-12-2020 9488 185
8-12-2020 8373 185
9-12-2020 10959 185
10-12-2020 11818 185
11-12-2020 13105 187
12-12-2020 12398 187
13-12-2020 11527 187
14-12-2020 9521 187
15-12-2020 9187 187
16-12-2020 11838 187
17-12-2020 12736 187
18-12-2020 13051 187
19-12-2020 13578 187
20-12-2020 11287 187
21-12-2020 9701 187
22-12-2020 9476 187
23-12-2020 11867 187
24-12-2020 13480 187
25-12-2020 12298 187
26-12-2020 10699 185
27-12-2020 8317 185
28-12-2020 7852 185
29-12-2020 10006 185
30-12-2020 12286 185
31-12-2020 14508 185
1-1-2021 13852 181
2-1-2021 11174 181
3-1-2021 10092 181
4-1-2021 8830 181
5-1-2021 9677 181
6-1-2021 12504 181
7-1-2021 14637 181
8-1-2021 14531 181
9-1-2021 16037 181
10-1-2021 12914 181
11-1-2021 11857 181
12-1-2021 11309 181
13-1-2021 13308 181
14-1-2021 16415 181
15-1-2021 15801 181
16-1-2021 15438 181
17-1-2021 13654 181
18-1-2021 12006 181
19-1-2021 11157 181
20-1-2021 14095 181
21-1-2021 15567 181
22-1-2021 16781 181
23-1-2021 16733 181
24-1-2021 14751 181
25-1-2021 12455 181
26-1-2021 11273 181
27-1-2021 14179 181
28-1-2021 17108 182
29-1-2021 15989 182
30-1-2021 15917 183
31-1-2021 14148 183
Bron: UNCTAD

Looptijd NTM’s gemiddeld 111 dagen

Van de 124 coronagerelateerde NTM’s die ondertussen stopgezet zijn, was de gemiddelde looptijd bijna 111 dagen, ofwel tussen de 3,5 en vier maanden. De mediane NTM duurde 90 dagen, zoals figuur 6.3.11 laat zien. De kortstlopende NTM duurde 1 dag; Oeganda stelde toen een importverbod op tweedehands kleding en schoenen in, om zo verspreiding van corona te voorkomen. De langstlopende, stopgezette NTM duurde 365 dagen, begon op 5 februari 2020 en werd ingesteld door Thailand. Hier betrof het een exportrestrictie op (medische) mondmaskers en stofmaskers. Faciliterende, stopgezette NTM’s hebben gemiddeld een langere looptijd dan NTM’s die restricties aan de handel opleggen. Ook de mediane looptijd van faciliterende NTM’s is bijna dubbel zo lang als die van belemmerende NTM’s.

59,2% van coronagerelateerde NTM’s nog steeds van kracht

Volgens de informatie van de UNCTAD en ITC zijn 180 coronagerelateerde NTM’s nog steeds actief. Deze NTM’s lopen gemiddeld al 275 dagen en de mediane NTM 262 dagen. De faciliterende NTM’s hebben daarbij – net als bij stopgezette NTM’s – opnieuw een gemiddeld langere looptijd (gemiddeld ruim 100 dagen langer) dan restrictieve NTM’s.

6.3.11 Looptijd van stopgezette NTM's (Dagen)
Gemiddelde Maximum Minimum Mediaan
Stopgezet, 110,84 365 1 90
Waarvan Faciliterend, Waarvan 143,71 364 57 146
Waarvan Belemmerend, Waarvan 96,63 365 1 77
Bron: UNCTAD

6.4Nederlandse invoer van coronagerelateerde goederen

Figuur 6.3.5 liet zien dat ruim 70 procent van de coronagerelateerde NTM’s betrekking had op medische goederen en persoonlijke beschermingsmiddelen. Welke goederen hier precies onder vallen, kan voor elk land verschillend zijn. Vaak staan mondmaskers expliciet genoemd, maar voor sommige landen zijn ook medicijnen, medische apparatuur of desinfectiemiddelen onderdeel hiervan. Anders gezegd, een uniforme eenduidige definitie ontbreekt. Verschillende internationale organisaties zoals de Wereld Douane Organisatie in samenwerking met de Wereld Gezondheidsorganisatie (WCO/WHO) en de Europese Commissie en Eurostat hebben wel goederen aangemerkt die (deels) bestempeld kunnen worden als goederen die kunnen helpen in de bestrijding van het coronavirus (Eurostat, 2021). Deze lijst omvat goederen als COVID-19 test kits, desinfecterende en steriliserende middelen, beademingsapparatuur, medicijnen, beschermingsmiddelen zoals mondmaskers en schorten, medische apparatuur zoals pompen, thermometers en monitoren, en medische hulpmiddelen zoals medicijnen, verbandmiddelen, zeep, tubes en naalden. Niet al deze goederen worden exclusief in de bestrijding van de coronapandemie gebruikt; ook de reguliere zorg maakt gebruik van deze goederen. Wel zal door de coronapandemie de vraag naar deze goederen sterk zijn gestegen. Ook tellen sommige goederen in meerdere categorieën mee.

Figuur 6.4.1 laat zien dat de Nederlandse invoer van coronagerelateerde goederen, volgens de meest recente lijst van Eurostat en de WCO/WHO (Eurostat, 2021), in het vroege voorjaar nog toenam en daarna – met uitzondering van de maand juni – flink daalde. Werd er in maart nog voor bijna 241 miljoen kilogram aan coronagerelateerde goederen ingevoerd, in juli was dat nog net geen 200 miljoen kilogram. Na juli trok de invoer aan, met name in september en oktober. Dat loopt gelijk met de ontwikkeling van de sterfgevallen. In december daalde de Nederlandse invoer van coronagerelateerde goederen opnieuw, maar lag daarmee toch nog 9 procent boven de invoer aan het begin van de pandemie.

6.4.1 Nederlandse invoer van coronagerelateerde goederen afgezet tegen het aantal overleden mensen in Nederland, 2020
Overledenen aan COVID-19 Coronagerelateerde invoer
jan 0 221,9
feb 0 215,3
mrt 1018 240,8
apr 3747 226,7
mei 1158 197,6
jun 163 211,2
jul 59 188,8
aug 75 199,5
sep 187 230,3
okt 991 267
nov 1964 285,7
dec 1937 242,2

Beschermingsmiddelen onder de loep

In figuur 6.4.2. wordt iets dieper ingezoomd op de diverse coronagerelateerde goederen die Nederland in 2020 importeerde. De daling in de invoer van coronagerelateerde goederen die vanaf maart inzette, deed zich met name voor bij de medische apparatuur, hulp- en geneesmiddelen en bij de desinfectie- en sterilisatiemiddelen. De invoer van beschermende kleding en andere persoonlijke beschermingsmiddelen bleef tot mei op hetzelfde niveau. Dat is gezien de toegenomen vraag naar deze goederen door de eerste golf aan coronapatiënten in Nederland misschien wat atypisch. De wereldwijde schaarste naar deze producten kan daar echter een rol in hebben gespeeld, evenals de NTM’s die de landen waar Nederland zulke producten uit importeert, hebben ingesteld. Daarnaast kost het tijd voor bedrijven om een dergelijke aanvoer aan te leggen, of alternatieve aanbieders te vinden. Dat kan verklaren waarom de invoer van beschermingsmiddelen in juni, toen de eerste golf juist op zijn retour was, behoorlijk toenam. Een andere mogelijkheid is dat bedrijven juist tekorten probeerden aan te vullen of voorraden aan te leggen.

Sterke groei invoer COVID-19 testkits en testmateriaal in tweede helft 2020

Ook de invoer van COVID-19 testkits en testbenodigdheden laat een opvallende ontwikkeling zien. Deze groeit in maart en april, om daarna weer te dalen tot het niveau van januari en februari. Pas in september, aan het begin van de tweede golf en het najaar, stijgt deze invoer fors. Aan het eind van 2020 voerde Nederland tweemaal zoveel COVID-19 testkits en testbenodigdheden in als aan het begin van 2020. De invoer van desinfectie- en sterilisatiemateriaal was, na een flinke krimp tussen maart en juli, aan het eind van 2020 circa 7 procent hoger dan aan het begin van het jaar. Dat laatste geldt ook voor de invoer van medische apparatuur, hulpmiddelen en geneesmiddelen; ook hier zien we een groei van 8 procent. De invoer van beschermingsmiddelen lag eind 2020 circa 20 procent hoger.

6.4.2 Nederlandse invoer van coronagerelateerde goederen, naar type product (Index (januari = 100))
COVID-19 test kits en instrumenten of benodigdheden voor testen Persoonlijke beschermingsmiddelen Desinfectie- en sterilisatiemiddelen Beademingsapparatuur, medische apparatuur, geneesmiddelen, hulpmiddelen
jan 100 100 100 100
feb 98,8 97,8 96,9 96,4
mrt 118,6 98,0 109,5 110,6
apr 118,9 98,6 103,5 98,5
mei 101,5 95,2 83,0 99,0
jun 106,3 122,6 80,6 114,4
jul 108,2 120,2 62,4 120,3
aug 97,1 106,0 83,0 96,7
sep 146,8 134,9 92,3 113,0
okt 163,1 117,4 121,1 118,8
nov 162,8 126,9 130,8 123,8
dec 203,6 116,9 106,9 108,4

In hoeverre spelen de NTM’s die landen wereldwijd hebben ingesteld op medische goederen, desinfectiemateriaal en persoonlijke beschermingsmiddelen een rol in de Nederlandse invoer van zulke goederen? De data van de UNCTAD en ITC laten geen perfecte koppeling met de Nederlandse handelsdata toe. Dit komt bijvoorbeeld doordat de specifieke goederencodes waarop NTM’s zijn ingesteld vaak ontbreken of doordat gerapporteerde goederencodes niet gebruikt worden door het CBS. Daarom vergelijken we hier – bij wijze van case study – op kwalitatieve wijze de ontwikkeling van de Nederlandse invoer van persoonlijke beschermingsmiddelen (zoals gedefinieerd door Eurostat/WCO/WHO) met de aanwezigheid van een coronagerelateerd exportverbod of exportbelemmering (onderdeel van hoofdstuk P) in landen waar Nederland zulke goederen veel uit importeert.

Nederlandse invoer van beschermingsmiddelen weinig gehinderd door Chinese exportrestricties

Figuur 6.4.3 laat de ontwikkeling van de Nederlandse invoer van persoonlijke beschermingsmiddelen uit de zes belangrijkste landen van herkomst zien. Dan blijkt dat er veel dynamiek schuil gaat achter de vrijwel vlakke lijn (tot mei) van de invoer van beschermingsmiddelen in figuur 6.4.2. Allereerst wordt duidelijk dat, ondanks dat China de grootste leverancier van persoonlijke beschermingsmiddelen is, er een duidelijke afname plaatsvond tijdens de winter en het vroege voorjaar van 2020. China stelde op 31 maart voorwaarden aan de export van medische goederen zoals medische mondmaskers, testkits en thermometers. Deze export moest namelijk een certificaat hebben en bepaalde inspecties ondergaan. Ook stelde China op 1 april 2020 een exportverbod in op de uitvoer van testkits en medische benodigdheden voor bedrijven die niet op de binnenlandse markt verkopen. Eind april werd deze restrictie afgezwakt naar het verkrijgen van export autorisatie, maar beide export-NTM’s zijn volgens de data nog steeds actief. Figuur 6.4.3 laat echter zien dat de Nederlandse invoer van beschermingsmiddelen uit China – waaronder goederen waar China later een NTM op instelde – al eerder daalde dan dat China de NTM’s instelde, én dat deze invoer weer groeide toen de NTM’s effectief van kracht waren. Dat wekt de indruk dat de Nederlandse invoer van beschermingsmiddelen uit China niet veel hinder ondervond van de Chinese NTM’s maar eerder last had van de schaarste en besmettingsgolf waar China zelf mee kampte begin 2020.

6.4.3 Nederlandse invoer van persoonlijke beschermingsmiddelen, naar herkomst (mln kilo)
maand China Duitsland België Maleisië Polen Vietnam
jan 10,13 5,19 3,85 2,68 1,96 0,90
feb 7,81 6,69 2,69 3,60 1,42 0,66
mrt 7,09 5,88 2,68 4,68 1,43 0,77
apr 7,42 6,48 2,86 4,83 0,77 1,13
mei 7,92 5,66 3,02 4,19 0,86 0,86
jun 10,43 6,65 3,38 7,61 1,15 0,80
jul 9,51 7,89 3,29 6,26 1,15 0,80
aug 9,98 5,69 2,59 5,03 1,31 0,89
sep 9,68 7,37 3,07 9,69 1,14 1,23
okt 9,13 8,12 2,89 5,43 1,20 0,79
nov 10,04 6,74 2,90 7,38 1,62 1,88
dec 9,28 6,00 2,93 7,35 1,44 0,82

Meer invoer van persoonlijke beschermingsmiddelen uit Maleisië

Meer invoer van beschermingsmiddelen uit Maleisië en Duitsland compenseert de daling van de invoer uit China. Het is overigens waarschijnlijk dat Duitsland niet het land van oorsprong is van deze ingevoerde beschermingsmiddelen. Opnieuw is er een duidelijk verschil te zien tussen de situatie tot en met mei en de periode daarna. De invoer van beschermingsmiddelen uit China is in de tweede helft van 2020 stabiel en op het niveau van begin 2020. Met name Maleisië is meer van zulke goederen aan Nederland gaan leveren. Dat is opvallend aangezien Maleisië op 7 maart een exportverbod instelde op mondmaskers, om tegemoet te komen aan de binnenlandse vraag.

6.5Samenvatting en conclusie

Begin 2020 maakte de wereld voor het eerst kennis met een nieuw coronavirus. In een poging de coronapandemie te beheersen en infecties te voorkomen, werd internationaal reizen aan banden gelegd en werden in veel landen de horeca, detailhandel, cultuur en evenementensector tot nader order (deels) gesloten. De noodmaatregelen en lockdowns zorgden voor grote onzekerheid aan het begin van de pandemie en verstoorden de productie(ketens), handelsstromen en economische transacties. Veel landen hadden aan het begin van de pandemie een tekort aan medische beschermingsmiddelen, zoals latex handschoenen, desinfectie- en schoonmaakmiddelen, schorten en mondmaskers, maar ook aan specialistische beademingsapparatuur. Om de aanvoer en voorraad van zulke goederen veilig te stellen, wendden veel landen handelspolitieke instrumenten aan, zoals tarifaire en niet-tarifaire maatregelen (NTM’s). Zo verlaagden of schrapten veel landen (tijdelijk) importtarieven, btw-heffing of andere belastingen op bepaalde coronagerelateerde goederen als medicijnen en mondmaskers.

Sinds het begin van 2020 zijn er door landen en landengroepen zoals de EU in totaal 304 NTM’s ingesteld die terug te voeren zijn op het beheersen van de coronacrisis. Ruim een derde (111 stuks) van deze NTM’s zijn faciliterend van aard, bedoeld om de handel, met name de import van essentiële goederen, te bevorderen. Iets minder dan twee derde van de maatregelen (193 stuks) had een handelsbelemmerend effect. Dat ging met name via maatregelen die betrekking hebben op de export van essentiële goederen (hoofdstuk P).

Van de 304 NTM’s die sinds het uitbreken van de coronapandemie zijn ingesteld, zijn er iets meer dan 40 procent inmiddels stopgezet. De NTM’s die zijn stopgezet, waren iets vaker belemmerend van aard, terwijl de NTM’s die nog actief zijn vaker handelsbevorderend zijn. Veruit de meeste NTM’s hebben betrekking op de aanvoer van, of het zeker stellen van de voorraad van medische goederen en beschermingsmiddelen. Ruim de helft van de coronagerelateerde NTM’s bestaat uit maatregelen die de export reguleren. Hier gaat het vaak om een exportrestrictie of vereiste exportlicentie voor medische beschermingsmiddelen of andere medische goederen. Meer dan een kwart van de NTM’s heeft betrekking op hoofdstuk L, subsidies en andere vormen van steun. Hieronder vallen bijvoorbeeld het schrappen van btw-heffing of andere overdracht van geld van de overheid naar een bedrijf, of het verlenen van kredieten.

Ongeveer 85 procent van de coronagerelateerde NTM’s werd ingesteld in de eerste vier maanden van 2020. In deze periode was er ook een piek in het aantal mensen dat (wereldwijd) overleed aan COVID-19. Het aantal actieve NTM’s bereikte een plateau in de zomer van 2020 en nam daarna gestaag af. Faciliterende NTM’s hadden gemiddeld een langere looptijd dan NTM’s die restricties aan de handel oplegden. De verwachting is dat naargelang de wereldwijde tekorten aan essentiële goederen afnemen, het aantal coronagerelateerde NTM’s ook zal afnemen.

De ontwikkeling van de Nederlandse invoer van coronagerelateerde goederen loopt gelijk met de ontwikkeling van de sterfgevallen in Nederland. In december 2020 daalde deze invoer opnieuw, maar lag daarmee toch nog 9 procent boven de invoer aan het begin van de pandemie. Het patroon van de invoer van coronagerelateerde goederen is erg verschillend voor de diverse goederen (zoals medische apparatuur, hulp- en geneesmiddelen, desinfectie- en sterilisatiemiddelen, COVID-19 testkits en testmateriaal). Opvallend is dat Nederland meer beschermingsmiddelen invoerde uit Maleisië en Duitsland, wat de importdaling uit China compenseert.

Een blik op de internationale handel in coronagerelateerde goederen liet verder zien dat met name de import van COVID-19 testkits behoorlijk is gestegen in het najaar van 2020. Het verband tussen de NTM’s en de handel in coronagerelateerde goederen was op basis van de beschrijvende analyse echter niet evident. Dit heeft enerzijds te maken met de data, die op maandbasis voor een selectie van specifieke producten uit specifieke landen onstabiel kan ogen. Anderzijds spelen er ook in andere landen factoren mee die deze handel kunnen beïnvloeden waar in deze beschrijvende analyse geen rekening mee gehouden kan worden. Ook is de relatie tussen de handel en handelspolitiek van oudsher ambigue, omdat er in beide richtingen een effect mogelijk is. Tel daarbij op dat de pandemie de vraag naar medische goederen enorm heeft veranderd en het is duidelijk dat het isoleren van het effect van maatregelen op de internationale handel geen eenvoudige taak is. Het ligt echter in de lijn der verwachting dat dit in toekomstig onderzoek verder uitgezocht zal worden.

6.6Data en methoden

Zoals in dit hoofdstuk beschreven hebben landen wereldwijd verschillende niet-tarifaire maatregelen (NTM’s) ingesteld om de effecten van de coronapandemie op de nationale economie en volksgezondheid op te vangen. Om deze maatregelen beter in kaart te brengen heeft de UNCTAD een database samengesteld die per land bijhoudt welke aan coronagerelateerde NTM’s er inmiddels bestaan, de zogenaamde ‘UNCTAD COVID-19 NTM dataset’ (UNCTAD, 2021). Deze database bestaat weer uit andere externe bronnen, zoals ‘Market Access Map’ van het ITC, ‘Eurostat Covid-19 supplies’ van Eurostat en ‘Measures affecting trade in goods’ van WTO. Naast een omschrijving van de niet-tarifaire maatregel en het land dat hem heeft ingesteld, heeft de database informatie over de start en einddatum van de maatregel en het type product waar hij voor geldt.

6.7Literatuur

Open literatuurlijst

Literatuur

ACEA (2020). The European Automobile Manufacturers’ Association.

Antràs, P. (2021). De-globalisation? Global Value Chains in the Post-COVID-19 Age. 2021 ECB Forum: ‘Central Banks in a Shifting World’ Conference Proceedings.

Boon, van der, V., Velden, van der, L. & Hück, H. (2020). Nederland slaat aan het hamsteren: lange rijen en websupers plat. In: FD.nl.

Bown, C. (2021). How COVID-19 Medical Supply Shortages Led to Extraordinary Trade and Industrial Policy. Working Paper 21–11. Washington: Peterson Institute for International Economics.

CBS (2021). Supermarkten in tweede week maart meer omzet dan in week voor kerst. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal Bureau voor de Statistiek.

De Vet, J. M., Nigohosyan, D., Núñez Ferrer, J., Gross, A., Kuehl, S. & Flickenschild, M. (2021). Impacts of the COVID-19 pandemic on EU industries. Study of the Policy Department for Economic, Scientific and Quality of Life Policies. Luxemburg: Directorate-General for Internal Policies. Europese Parlement.

Dzhanova, Y. (2020). Trump compelled these companies to make critical supplies, but most of them were already doing it. CNBC.com.

Eurostat (2021). HS/CN8 classification reference list for dataset ‘EU trade since 2015 of COVID-19 medical supplies’ (v 2.0 – February 2021). Luxemburg: Eurostat.

Fernandes, A., Kee, H. L. & Ozden, C. (2020). Free trade now: A case for tariff reductions and non-tariff measures simplifications to fight COVID-19 (coronavirus). Washington: World Bank Blogs.

International Trade Centre. (2021). Market Access Map; Covid-19 Temporary Trade Measures. Génève: ITC.

Koppenberg, M., Bozzola, M., Dalhaus, T. & Hirsch, S. (2020). Mapping potential implications of temporary COVID-19 export bans for the food supply in importing countries using precrisis trade flows. Agribusiness. Research article DOI: 10.1002/agr.21684.

Lee, S. & Prabhakar, D. (2021). Covid-19 Non-Tariff Measures: The Good and the Bad, through a Sustainable Development Lens. UNCTAD Research Paper No. 60. UNCTAD/SER.RP/2021/3. New York: UNCTAD.

Moore, A. (2020). How the Coronavirus created a toilet paper shortage. North Carolina: NC State University, College of National Resources News.

OESO (2020). The face mask global value chain in the COVID-19 outbreak: Evidence and policy lessons. Parijs: OESO.

OESO (2021). Global value chains: Efficiency and risk in the context of COVID-19. Parijs: OESO.

Sadée, T. (2020). Philips vreest Amerikaanse vordering beademingsapparatuur. In: NRC.

UNCTAD (2021). COVID-19 and NTMs. Genève: UNCTAD.

Colofon

Deze website is ontwikkeld door het CBS in samenwerking met Textcetera Den Haag.
Heb je een vraag of opmerking over deze website, neem dan contact op met het CBS.

Disclaimer en copyright

Cookies

CBS maakt op deze website gebruik van functionele cookies om de site goed te laten werken. Deze cookies bevatten geen persoonsgegevens en hebben nauwelijks gevolgen voor de privacy. Daarnaast gebruiken wij ook analytische cookies om bezoekersstatistieken bij te houden. Bijvoorbeeld hoe vaak pagina's worden bezocht, welke onderwerpen gebruikers naar op zoek zijn en hoe bezoekers op onze site komen. Het doel hiervan is om inzicht te krijgen in het functioneren van de website om zo de gebruikerservaring voor u te kunnen verbeteren. De herleidbaarheid van bezoekers aan onze website beperken wij zo veel mogelijk door de laatste cijfergroep (octet) van ieder IP-adres te anonimiseren. Deze gegevens worden niet gedeeld met andere partijen. CBS gebruikt geen trackingcookies. Trackingcookies zijn cookies die bezoekers tijdens het surfen over andere websites kunnen volgen.

De geplaatste functionele en analytische cookies maken geen of weinig inbreuk op uw privacy. Volgens de regels mogen deze zonder toestemming geplaatst worden.

Meer informatie: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/telecommunicatie/vraag-en-antwoord/mag-een-website-ongevraagd-cookies-plaatsen

Leeswijzer

Verklaring van tekens

niets (blanco) een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen
. het cijfer is onbekend, onvoldoende betrouwbaar of geheim
0 (0,0) het cijfer is kleiner dan de helft van de gekozen eenheid
* voorlopige cijfers
** nader voorlopige cijfers
- (indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met
2016–2017 2016 tot en met 2017
2016/2017 het gemiddelde over de jaren 2016 tot en met 2017
2016/’17 oogstjaar, boekjaar, schooljaar, enz. beginnend in 2016 en eindigend in 2017
2004/’05-2016/’17 oogstjaar enz., 2004/’05 tot en met 2016/’17

In geval van afronding kan het voorkomen dat het weergegeven totaal niet overeenstemt met de som van de getallen.

Over het CBS

De wettelijke taak van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is om officiële statistieken te maken en de uitkomsten daarvan openbaar te maken. Het CBS publiceert betrouwbare en samenhangende statistische informatie, die het deelt met andere overheden, burgers, politiek, wetenschap, media en bedrijfsleven. Zo zorgt het CBS ervoor dat maatschappelijke debatten gevoerd kunnen worden op basis van betrouwbare statistische informatie.

Het CBS maakt inzichtelijk wat er feitelijk gebeurt. De informatie die het CBS publiceert, gaat daarom over onderwerpen die de mensen in Nederland raken. Bijvoorbeeld economische groei en consumentenprijzen, maar ook criminaliteit en vrije tijd.

Naast de verantwoordelijkheid voor de nationale (officiële) statistieken is het CBS ook belast met de productie van Europese (communautaire) statistieken. Dit betreft het grootste deel van het werkprogramma.

Voor meer informatie over de taken, organisatie en publicaties van het CBS, zie cbs.nl.

Contact

Met vragen kunt u contact opnemen met het CBS.

Medewerkers

Auteurs

Marcel van den Berg

Timon Bohn

Sarah Creemers

Dennis Dahlmans

Loe Franssen

Marjolijn Jaarsma

Angie Mounir

Tom Notten

Janneke Rooyakkers

Khee Fung Wong

Redactie

Sarah Creemers

Marjolijn Jaarsma

Janneke Rooyakkers

Eindredactie

Sarah Creemers

Marjolijn Jaarsma

Janneke Rooyakkers

Dankwoord

We danken de volgende personen voor hun constructieve bijdrage aan deze editie van de Internationaliseringsmonitor:

Deirdre Bosch

Frans Dinnissen

Gerard den Drijver

Mahdi Ghodsi

Janneke Hendriks

Irene van Kuik

Sandra Vasconcellos

Rik Verhulst

Gabriëlle de Vet

Karolien van Wijk

Hendrik Zuidhoek