Olie, grondstoffen en voeding domineren in de goedereninvoer uit Afrika

Foto omschrijving: Hand die cacaoboon pakt uit juten zak gevuld met cacaobonen

Trends in de Nederlands-Afrikaanse handel

Auteurs: Sarah Creemers, Hans Draper

In dit hoofdstuk wordt de Nederlandse handel, in goederen en diensten, met Afrika uitgelicht. De goederenhandel met Afrika wordt in perspectief geplaatst door de invoer uit en uitvoer naar Afrika af te zetten tegen de andere continenten. Ook de recente kwartaalontwikkelingen van de handel in goederen krijgen speciale aandacht. Langs zowel de import- als exportzijde wordt gekeken naar de belangrijkste Afrikaanse handelspartners, in het bijzonder de 15 focuslanden. In dit hoofdstuk besteden wij speciale aandacht aan de Nederlandse goederenhandel met minder ontwikkelde Afrikaanse landen. Welke van deze groep Afrikaanse landen spelen hierbij een hoofdrol en welke goederen worden er verhandeld? Tot slot komt ook de Nederlandse handel in diensten met het Afrikaanse continent kort aan bod.

1.1Inleiding

De economie mag in veel Afrikaanse regio’s en landennoot1 in opmars zijn de laatste jaren, maar in de wereldhandel is Afrika nog steeds een kleine speler (Tielens, 2019). Door de groeiende beroepsbevolking is Afrika een interessante afzetmarkt voor goederen en diensten (Stam, 2019). De omvang van de goederenexport van de Europese Unie (EU-28 inclusief het Verenigd Koninkrijk) naar Afrika was in 2019 zo’n drie keer kleiner dan de goederenexport naar de Verenigde Staten – waar veel minder mensen wonen dan in Afrika (Eurostat, 2021). Ook vanuit Nederlands oogpunt is Afrika met een totale handelswaarde (goederenexport plus -import) van ongeveer 26 miljard euro een relatief minder belangrijk continent. Hiermee is het belang van Afrika net iets kleiner dan Italië, onze zevende handelspartner. Het Afrikaanse continent beschikt over enorme hoeveelheden grondstoffen. Steeds meer grondstoffen – zoals olie, cacaobonen, groenten en fruit – worden echter geëxporteerd naar China, India en de Verenigde Staten.

Ook Nederland is vanuit Afrikaans perspectief een belangrijke handelspartner. Als grootste importeur van cacaobonen in de wereld haalde Nederland in 2020 meer dan 90 procent uit Afrika. Nederland heeft relatief veel handel met de Afrikaanse kustgebieden in het westen en zuiden van het continent (Dorhout, 2020). Doordat de handel met Afrika relatief veel uit grondstoffen bestaat en de grondstofprijzen erg kunnen schommelen (door bijvoorbeeld onenigheid binnen de OPEC over de olieprijs en mislukte oogsten), is het moeilijk het aandeel in de handel met Afrika door de tijd heen te vergelijken. Andersom verkoopt Nederland in Afrika vooral geproduceerde eindproducten, zoals olieproducten en machines. Aan het uitvoeren van verwerkte producten verdient een land meer dan aan de export van grondstoffen (Tielens, 2019). Wat betreft dienstverlening is de handelsrelatie tussen Nederland en Afrika vooralsnog erg bescheiden.

Van de Afrikaanse landen behoort een aanzienlijk deel tot de groep “Least Developed Countries”; 33 van de 46 minst ontwikkelde landen zijn volgens de Verenigde Naties gelegen in Afrika. De “Least Developed Countries” (LDC’s)noot2 is een groep van landen die de Verenigde Naties zo gedefinieerd heeft op basis van hun laag bruto binnenlands product, slechte onderwijs- en gezondheidsindicatoren en economische kwetsbaarheid (United Nations, 2021). Zowel op het platteland als in de snelgroeiende steden is een groot tekort aan behoorlijke inkomensbronnen voor de jonge bevolking (Ministerie van Buitenlandse Zaken, 2018). Mede hierdoor leeft de bevolking in veel Afrikaanse landen onder de armoedegrens en hebben mensen minder dan 1,9 dollar per dag te besteden (Schoch & Lakner, 2020). Wat betreft de internationale goederenhandel kampen de meeste LDC’s met een handelstekort. Deze LDC’s zijn uiterst kleine spelers op de wereldmarkt. Het handelstekort is een indicatie dat deze landen te maken hebben met structurele beperkingen, een laag productievermogen, uitvoerspecialisatie, internationale prijsbewegingen en markt-specifieke problemen zoals bijvoorbeeld falende overheid, corruptie en conflicten.noot3 Hierdoor kunnen LDC’s moeilijk reageren op wereldwijde economische gebeurtenissen en zijn daarom erg afhankelijk van andere landen in het voorzien van hun economische levensbehoeften (UNCTAD, 2019a en 2019b).

Leeswijzer

Dit hoofdstuk behandelt verschillende aspecten van de Nederlands-Afrikaanse handel tot en met 2020. In paragraaf 1.2 wordt uiteengezet hoe belangrijk het Afrikaanse continent is voor de Nederlandse goederenhandel. In paragraaf 1.3 wordt ingegaan op de goederenimport uit de 15 Afrikaanse focuslanden, zoals beschreven in de introductiepagina van deze Internationaliseringsmonitor. We gebruiken CBS-cijfers om het belang van Afrika voor de Nederlandse goederenimport te schetsen en om aan te geven over welke producten het gaat. Omgekeerd zal het belang van Nederland voor de Afrikaanse export in kaart gebracht worden, waarbij we ons baseren op cijfers van UNCTAD en UN-Comtrade. In paragraaf 1.4 komt de goederenexport naar de 15 Afrikaanse focuslanden aan bod. Vervolgens kijken we in paragraaf 1.5 naar de goederenhandel met de Afrikaanse Least Developed Countries – gebruikmakend van CBS-cijfers. De dienstenhandel tussen Nederland en het continent Afrika wordt op basis van CBS-cijfers besproken in paragraaf 1.6. We eindigen dit hoofdstuk met een samenvatting en conclusie van de resultaten, waarna we kort bespreken welke data en methoden in dit hoofdstuk gebruikt werden. In paragraaf 1.9 presenteren we als bijlage additionele gegevens over de Nederlandse goederenhandel met Afrikaanse landen.

86 procent van de import uit Afrika bestaat uit grondstoffen
26 procent van de export naar Afrika is benzine en diesel voor Nigeria en Togo

1.2Goederenhandel met Afrika in perspectief

In 2020 bedroeg de totale Nederlandse import 424 miljard euro. Dat is 14 procent meer dan in 2015. Toen importeerde Nederland in totaal voor 372 miljard euro aan goederen. Figuur 1.2.1 toont de ontwikkeling van de goederenhandel aan de hand van indexcijfers, waarbij 1970 als basisjaar wordt beschouwd. De indices geven een goede vergelijking van de ontwikkeling van de Nederlandse goederenhandel tussen de wereldwijde handel en de handel met Afrika in de afgelopen vijftig jaar. De Nederlandse goederenhandel nam mondiaal toe, zowel langs de invoer- als uitvoerzijde. Voor de goederenhandel met Afrika is hetzelfde patroon zichtbaar, alleen groeide de import van goederen uit Afrika duidelijk minder hard dan de Nederlandse invoer wereldwijd.

1.2.1 Ontwikkeling Nederlandse goederenhandel (1970=100)
Jaar Import totaal Import Afrika Export totaal Export Afrika
1970 100 100 100 100
1971 108 94 114 108
1972 113 95 126 121
1973 137 107 157 143
1974 181 202 206 220
1975 181 148 208 264
1976 214 197 249 283
1977 230 236 252 313
1978 235 232 254 293
1979 278 301 300 334
1980 313 396 345 425
1981 337 343 401 514
1982 344 356 415 501
1983 357 426 433 500
1984 409 451 494 483
1985 444 446 530 500
1986 381 240 463 424
1987 380 228 441 381
1988 403 209 478 403
1989 456 224 538 425
1990 473 245 561 392
1991 488 257 584 378
1992 487 216 578 344
1993 477 197 606 376
1994 528 208 674 338
1995 587 216 742 381
1996 634 250 795 405
1997 714 258 886 445
1998 764 266 934 514
1999 810 292 975 487
2000 980 368 1199 564
2001 990 469 1248 612
2002 932 375 1203 625
2003 938 380 1211 685
2004 1035 369 1322 727
2005 1133 553 1454 872
2006 1294 611 1649 1025
2007 1393 771 1797 1357
2008 1523 921 1916 1511
2009 1242 712 1600 1434
2010 1505 942 1921 1774
2011 1655 1071 2117 2029
2012 1766 1388 2222 2294
2013 1752 1302 2239 2270
2014 1734 1204 2241 2230
2015 1688 986 2166 2193
2016 1672 744 2188 1844
2017 1854 851 2417 1998
2018 2001 940 2574 2524
2019 2085 1035 2664 2620
2020* 1923 924 2491 2349
*voorlopige cijfers

Van de EU-28 (inclusief het Verenigd Koninkrijk) zijn Frankrijk, Duitsland, Spanje, Nederland en Italië de belangrijkste handelspartners van Afrika. In 2020 bedroeg de Nederlandse import uit Afrikaanse landen 10,9 miljard euro, dat is 23 keer minder dan de import uit Europa en 9 keer minder dan uit Azië. Het belang van Afrika voor de Nederlandse goederenimport was in 2020 circa 2,6 procent, zie figuur 1.2.2. Het belang van het hele continent Afrika voor de Nederlandse import van goederen is te vergelijken met de invoer van goederen uit Italië. Dit land neemt in rangorde de zevende positie in als goederenleverancier. In 2019 was relatief veel import uit Afrika bestemd voor de Nederlandse markt: 62 procent van de ingevoerde goederen werd geconsumeerd of verwerkt in Nederland. Voor het totale importpakket was dit in 2019 50 procent.

1.2.2 Herkomst Nederlandse goedereninvoer, 2020*
Continent import
Europa 255
Azië 102
Amerika 52
Afrika 11
Overig 5
*voorlopige cijfers

In 2020 bedroeg de Nederlandse export naar Afrikaanse landen 15,0 miljard euro. De Nederlandse goederenexport is vooral gericht op het Europese continent. In 2020 was meer dan drie kwart van de Nederlandse export bestemd voor Europese landen, zie figuur 1.2.3. Wel neemt dit aandeel al jaren af, ten faveure van voornamelijk Aziatische landen waaronder China (Creemers et al., 2020). Met een exportaandeel van 3,1 procent was Afrika als bestemming voor Nederlandse goederen een kleine speler. Afrika ontvangt net wat meer Nederlandse goederen dan Spanje. In rangorde neemt Spanje de zevende positie in als exportbestemming.

1.2.3 Bestemming Nederlandse goederenuitvoer, 2020*
Continent export
Europa 364
Azië 56
Amerika 38
Afrika 15
Overig 9
*voorlopige cijfers

De exportgoederen naar Afrikaanse landen wijken qua verhouding Nederlandse productie versus wederuitvoer sterk af van het doorsnee Nederlandse exportpakket. Zo is te zien in tabel 1.2.4 dat drie kwart van de uitgevoerde goederen met als bestemming Afrika in Nederland zijn geproduceerd, terwijl dat voor het gemiddelde Nederlandse exportpakket 54 procent is. Detailinformatie over de export van goederen van Nederlandse makelij en wederuitvoer naar individuele Afrikaanse landen is te vinden in bijlage (zie tabel 1.9.3 en tabel 1.9.4).

1.2.4Nederlandse goederenhandel naar continent, 2020*

Invoer totaal Uitvoer Handelbalans totaal
totaal NL makelij wederuitvoer
mld euro
Europa 255 364 178 186 109
Azië 102 56 40 15 –46
Amerika 52 38 25 13 –14
Afrika 11 15 11 4 4
Overig 5 9 7 2 5
 
Totaal 424 482 262 220 58

*voorlopige cijfers

Tabel 1.2.4 toont ook dat Nederland aanzienlijk meer goederen naar Afrika exporteert dan het daar vandaan importeert. In 2020 bedroeg dit handelsoverschot 4 miljard euro, ruim 1,7 miljard euro meer dan in 2015. Voor Azië en Amerika is het tegenoverstelde zichtbaar, namelijk een handelstekort. Nederland importeert aanzienlijk meer goederen uit deze continenten dan het daar naartoe uitvoert. Nederland als ‘Gateway to Europe’ is namelijk belangrijker als klant dan als leverancier van goederen voor de grootste economieën ter wereld (Draper, 2020).

In figuur 1.2.5 is te zien dat het pakket aan goederen dat Nederland uit Afrika importeert sterk verschilt van het doorsnee importpakket. 86 procent van de Nederlandse invoer uit Afrika bestaat uit voeding, minerale brandstoffen en andere grondstoffen. De totale Nederlandse invoer bestaat voor slechts 28 procent uit grondstoffen. Machines en fabricaten worden naar verhouding weinig uit Afrika geïmporteerd. Uit Creemers et al. (2020) bleek dat machines door Nederland relatief veel uit China worden geïmporteerd.

1.2.5 Samenstelling Nederlandse invoer, 2020* (%)
Import Voeding en dranken Grondstoffen en natuurproducten Minerale brandstoffen Chemische producten Machines Vervoermaterieel Fabricaten
Afrika 4,6 1,0 3,7 0,3 0,2 0,0 0,9
Alle landen 46,0 24,1 48,0 59,4 116,5 26,9 103,2
*voorlopige cijfers

De samenstelling van de Nederlandse exportgoederen naar Afrika wijkt minder af van het gemiddelde exportpakket dan te zien was bij de invoer uit Afrika. Figuur 1.2.6 toont dat duidelijk meer minerale brandstoffen naar Afrika gaan dan naar alle landen. Deze productgroep vormt 37 procent van de Nederlandse uitvoer naar Afrika, terwijl dat maar 9 procent is in de totale Nederlandse uitvoer. Afrika voert daarentegen relatief minder Nederlandse machines en fabricaten in.

1.2.6 Samenstelling Nederlandse uitvoer, 2020* (%)
Export Voeding en dranken Grondstoffen en natuurproducten Minerale brandstoffen Chemische producten Machines Vervoermaterieel Fabricaten
Afrika 2,2 0,5 5,6 2,6 2,1 0,6 1,3
Alle landen 69,2 29,5 44,3 88,9 122,8 24,3 102,8
*voorlopige cijfers

Coronacrisis raakt de internationale handel flink

De Nederlandse handel met alle continenten was in 2020 aanzienlijk lager dan in 2019. In 2020 was de Nederlandse uitvoer van goederen 33 miljard euro lager dan in 2019. Dat is een afname van 6 procent. Langs de Nederlandse importzijde is een daling van 8 procent (–36 miljard euro) zichtbaar in 2020 ten opzichte van een jaar eerder. Met een afname van de import van 11 procent en een exportdaling van 10 procent, kromp de handel met Afrika bovengemiddeld hard in 2020. De goederenhandel met Azië lijkt daarentegen in 2020 het minst hard getroffen. Door onenigheid over productiebeperkingen tussen Rusland en de OPEC en door een verminderde vraag daalde de olieprijs in maart 2020 sterk. In de maanden daarna steeg de olieprijs weer, maar in december lag de prijs nog ver onder het niveau van 2019. Dit heeft grote gevolgen gehad voor olie-exporterende landen met weinig economische diversificatie, zoals Angola en Nigeria (IMF, 2020). Afnemers van minerale brandstoffen betaalden daardoor beduidend minder dan een jaar geleden. De vraag naar Nederlandse goederen nam in 2020 onder andere af omdat olieproducerende landen minder olie-inkomsten hadden waardoor de financiële mogelijkheden beperkt waren. Als olie en olieproducten buiten beschouwing worden gelaten, vertoont de Nederlandse handel met Afrika weinig verschil in 2020 ten opzichte van 2019. Naast de kleinere vraag als gevolg van de coronacrisis waren er in 2020 toenemende spanningen in handelsbetrekkingen, waaronder onzekerheid over de Brexit.

1.3Nederlandse import van goederen uit Afrika

Deze en de volgende paragraaf geven een verdieping van de Nederlandse goederenhandel met Afrika. Daarbij ligt de nadruk vooral op de 15 focuslanden. De Nederlandse goederenimport uit Afrika bedroeg in 2020 bijna 10,9 miljard euro. Dat is 11 procent minder dan in 2019 en 6 procent minder dan in 2015. De lagere import is grotendeels het gevolg van een combinatie van de olie- en coronacrisis. De oliecrisis is ontstaan omdat aanbieders het niet eens konden worden over de prijs. Dit leidde tot veel aanbod en een buitengewoon lage olieprijs. De coronapandemie zorgde daarnaast voor een kleinere vraag naar goederen dan in andere jaren. Deze situatie leidde medio maart 2020 tot een forse daling van de importprijzen. De vraag naar olie en olieproducten ging fors onderuit omdat enkele productieketens stil kwamen te liggen of omdat onderdelen niet geleverd konden worden. Dit had een drukkend effect op de olieprijs. Figuur 1.3.1 toont aan dat de oliecrisis en de coronapandemie de goederenimport uit Afrika relatief harder hebben geraakt dan de import uit overige gebieden. Nederland importeerde in het vierde kwartaal van 2020 voor 2 601 miljoen euro goederen uit Afrika. Dat is een krimp van 24 procent. De totale Nederlandse goederenimport daalde tegelijkertijd met 5 procent. Figuur 1.3.1 geeft eveneens een inzicht in de impact van, en de grillige ontwikkeling in de olie-import. De olieleveranties door Nigeria aan Nederland zorgden in de loop van 2019 voor een enorme opleving van de import uit Nigeria, de belangrijkste olieproducent in Afrika.

1.3.1 Waarde Nederlandse goederenimport (% verandering t.o.v. een jaar eerder)
Jaar Kwartaal Totaal import Afrika
2018 1e kwartaal, 2018 5,8 12,1
2018 2e kwartaal, 2018 7,3 15,0
2018 3e kwartaal, 2018 10,6 3,1
2018 4e kwartaal, 2018 8,1 11,3
2019 1e kwartaal, 2019 5,3 -9,7
2019 2e kwartaal, 2019 6,6 4,4
2019 3e kwartaal, 2019 2,7 27,8
2019 4e kwartaal, 2019 2,5 19,7
2020* 1e kwartaal, 2020* -1,8 39,3
2020* 2e kwartaal, 2020* -16,4 -19,5
2020* 3e kwartaal, 2020* -7,6 -28,1
2020* 4e kwartaal, 2020* -5,2 -23,8
*voorlopige cijfers

Uit welke Afrikaanse landen importeert Nederland goederen?

Uit figuur 1.3.2 blijkt dat de Nederlandse import uit Afrika gedomineerd wordt door slechts drie landen. Bijna de helft (48 procent) van alle geïmporteerde goederen komt namelijk uit Nigeria, Zuid-Afrika en Ivoorkust. Goederen afkomstig uit Nigeria, Ivoorkust maar bijvoorbeeld ook uit Algerije zijn hoofdzakelijk bestemd voor de Nederlandse markt, terwijl goederen uit Zuid-Afrika vooral bestemd zijn voor wederuitvoer naar andere Europese landen.

1.3.2 Nederlandse import uit Afrika (mld euro)
Land Nigeria Zuid-Afrika Ivoorkust Ghana Algerije Overige landen
2015 3,4 1,2 1,1 0,6 1,2 4,1
2019 3,2 1,6 1,3 0,8 1,1 4,2
2020* 2,2 1,6 1,5 0,7 0,6 4,3
*voorlopige cijfers

Nigeria belangrijkste Afrikaanse goederenleverancier

Nigeria is de belangrijkste Afrikaanse importpartner voor Nederland. Uit tabel 1.3.3 blijkt dat Nigeria een vijfde deel van alle ingevoerde goederen uit Afrika levert. Het gaat hierbij vooral om olie en olieproducten. In 2020 bedroeg de import van deze goederen 1 911 miljoen euro, dat is 20 procent minder dan in 2019. De forse importkrimp wordt enerzijds verklaard door een beduidend kleinere vraag naar minerale brandstoffen. Anderzijds betaalden Nederlandse olie-importeurs in 2020 door vraag- en prijseffecten gemiddeld 33 procent minder voor een vat ruwe aardolie. Dat de import uit Nigeria vanaf 2015 een nogal grillige reeks vertoont, komt overigens niet alleen door een verandering in vraag en prijzen. Het is gebruikelijk dat olie-importerende bedrijven voor een langere periode contracten afsluiten met hun leveranciers. Als ook niet-Afrikaanse landen in ogenschouw worden genomen was Nigeria in 2020 het 33e importland. Andersom was Nederland na India en Spanje in 2019 de 3e exportbestemming van Nigeria, zie tabel 1.3.4.

35 procent van alle geïmporteerde druiven komt uit Zuid-Afrika Buitenvorm Binnenvorm

Zuid-Afrika op 2

Zuid-Afrika neemt na Nigeria de tweede plaats in als leverancier van goederen aan Nederland. Uit Zuid-Afrika kwam in 2020 circa 14 procent van alle Afrikaanse goederen. In 2020 was de totale import 2 procent lager dan in 2019, maar ten opzichte van 2015 groeide de import met ruim een derde. Met een import van 245 miljoen euro is Zuid-Afrika verreweg de belangrijkste leverancier van druiven. Van alle geïmporteerde druiven komt 35 procent uit Zuid-Afrika. Zuid-Afrika is eveneens een belangrijke leverancier van sinaasappelen (176 miljoen euro) en avocado’s (77 miljoen euro). Van alle importlanden stond Zuid-Afrika in 2020 op de 40e plaats. Vanuit het Zuid-Afrikaanse perspectief bekeken was Nederland in 2019 de 11e exportbestemming, zie tabel 1.3.4.

Ivoorkust op 3

Ivoorkust heeft in rangorde de derde positie in de Nederlandse goederenimport uit Afrika. Het land levert vooral cacaobonen en halffabricaten zoals cacaomassa en cacaoboter aan de Nederlandse industrie. Als leverancier van cacaobonen is Ivoorkust met afstand het belangrijkste importland met een waarde van 1 060 miljoen euro. De import uit Ivoorkust was in 2020 14 procent hoger dan in 2019. In de afgelopen vijf jaar groeide de import met 33 procent. Omdat cacaobonen een oogstgevoelig product zijn, kunnen de prijzen van cacaobonen jaarlijks nogal schommelen. De hogere import in 2020 is volledig toe te schrijven aan een hogere importprijs voor cacaobonen. In 2020 nam Ivoorkust de 41e positie in als goederenleverancier. Andersom was Nederland in 2019 de belangrijkste exportbestemming van Ivoorkust, zie tabel 1.3.4. Nederland is dan ook een vooraanstaande schakel in de mondiale handel in cacaobonen en halffabricaten (CBS, 2019).

Ghana op 4 en Algerije op 5

Cacaobonen zijn eveneens het belangrijkste exportproduct van Ghana. Het aandeel van cacaobonen in de Ghanese goederenexport naar Nederland was in 2020 30 procent. De waarde van de import uit Algerije fluctueert. Dat komt omdat olie en olieproducten het belangrijkste importproduct zijn. Vraag- en prijseffecten spelen hierbij een grote rol.

1.3.3Goederenimport uit Afrika, 15 focuslanden en overige landen

2015 2016 2017 2018 2019 2020* Aandeel 2020
mln euro %
Nigeria 3 359 1 241 1 935 2 367 3 242 2 179 20
Zuid-Afrika 1 165 1 187 1 301 1 449 1 591 1 562 14
Ivoorkust 1 128 1 172 1 420 1 481 1 314 1 498 14
Ghana 621 799 829 971 756 718 7
Algerije 1 174 863 798 1 010 1 133 628 6
 
Marokko 420 357 387 492 580 618 6
Kenia 403 427 466 485 481 484 4
Egypte 286 283 393 355 529 425 4
Tunesië 176 163 174 220 215 196 2
Mozambique 83 113 165 102 134 155 1
 
Ethiopië 242 314 233 138 111 128 1
Oeganda 86 84 76 77 68 58 1
Tanzania 60 51 54 58 63 53 0
Senegal 31 33 42 44 69 41 0
Rwanda 1 1 4 4 5 6 0
 
Overige landen1) 2 375 1 678 1 748 1 817 1 905 2 133 20
 
Totaal 11 611 8 764 10 025 11 069 12 196 10 881 100

1)In bijlage van dit hoofdstuk staat in tabel 1.9.2 een overzicht van de import uit alle Afrikaanse landen.

*voorlopige cijfers

Binnen de groep van overige landen hebben Kameroen en Gabon in tabel 1.3.3 een belangrijk aandeel in de import uit Afrika en behoren ze tot de belangrijkste tien importlanden. Uit Kameroen werd in 2020 voor 656 miljoen euro aan goederen geïmporteerd. De importstroom uit Kameroen bestond vooral uit olie en cacaobonen. De import uit Gabon bedroeg 289 miljoen euro en bestond vrijwel uitsluitend uit olie.

Vanuit Afrikaans oogpunt is Zuid-Afrika de belangrijkste goederenexporteur van het Afrikaanse continent. Uit tabel 1.3.4 blijkt dat Zuid-Afrika in 2019 voor 80,4 miljard euro goederen wereldwijd exporteerde. Samen met Zuid-Afrika vormen Nigeria en Algerije de top-3. De export van deze landen is respectievelijk 55,9 en 32,0 miljard euro. Opvallend is dat 9 van de 15 focuslanden een niet-Afrikaanse partner als belangrijkste exportbestemming hebben. Tijdens de “Scramble for Africa”, rond 1885, werd het continent opgedeeld door Europese koloniale grootmachten. Nu, ruim 135 jaar later, lijkt er een nieuwe strijd om het continent te zijn losgebarsten. Deze keer zijn het China, Turkije, de Verenigde Staten en Europa die allemaal concurreren om economische belangen en invloed. De nieuwe “Scramble for Africa” is anders dan de vorige. Het gaat nu niet om grondgebied, koloniën of protectoraten, maar er wordt gekeken naar de beste handelsrelaties en betaalbare arbeidskrachten (D’Haens, 2018; Evofenedex, 2019). Nederland is voor de export van Ivoorkust, Nigeria en Kenia bijzonder belangrijk, zo blijkt uit tabel 1.3.4.

1.3.4Afrikaanse goederenexport, 15 focuslanden: belangrijkste exportpartners en positie Nederland, 2019

Export Partner 1 Partner 2 Partner 3 Positie NL
mld euro
Zuid-Afrika 80,4 China Duitsland VS 11
Nigeria 55,9 India Spanje Nederland 3
Algerije 32,0 Italië Frankrijk Spanje 6
Egypte 25,9 VS1) VAE1) Turkije1) 211)
Marokko 26,0 Spanje Frankrijk Italië 8
 
Ghana 14,0 China Zwitserland India 5
Tunesië 13,3 Frankrijk Italië Duitsland 9
Ivoorkust 11,3 Nederland VS Frankrijk 1
Kenia 5,2 Oeganda VS Nederland 3
Senegal 3,7 Mali Zwitserland India 18
 
Mozambique 4,1 Zuid-Afrika India China 5
Tanzania 4,5 Rwanda2) Kenia2) Dem. Rep. Congo2) 162)
Oeganda 3,1 Kenia2) VAE 2) Zuid-Soedan2) 72)
Ethiopië 2,5 China2) Saoedi-Arabië2) VS2) 232)
Rwanda 1,0 Dem. Rep. Congo VAE Oeganda 20

Bron:UNCTAD (omgerekend in euro) en UN-Comtrade; 2019, tenzij anders vermeld.

1)Data uit 2017.

2)Data uit 2018.

Welke goederen importeert Nederland uit Afrika?

De Nederlandse import van goederen uit Afrika was in 2020 goed voor 10,9 miljard euro. Het Afrikaanse continent is rijk aan grondstoffen. Zoals blijkt uit figuur 1.3.5, domineren grondstoffen het importpakket. De prijzen die betaald worden voor grondstoffen kunnen door verschillende oorzaken door de jaren heen sterk verschillen. Het is daarom uiterst moeilijk om specifiek bij Afrika de ontwikkelingen van de importwaarde als maatstaf van de ingevoerde grondstoffen te nemen.

1.3.5 Nederlandse import uit Afrika (mld euro)
Goederen Ruwe aardolie Cacaobonen Fruit Snijbloemen Groenten Overige goederen
2020* 3,3 1,9 1,2 0,4 0,3 3,8
2019 4,5 1,9 1,0 0,5 0,4 3,9
2015 5,3 1,7 0,8 0,5 0,3 3,0
*voorlopige cijfers

Uit figuur 1.3.5 en tabel 1.3.6 blijkt dat ruwe aardolie en cacaobonen samen goed zijn voor bijna de helft van de Nederlandse import uit Afrika. De invoerwaarde van ruwe aardolie is in 2020 sterk afgenomen in vergelijking met 2019 en 2015 (respectievelijk –27 procent en –‍38 procent). Circa 17 procent (3 286 miljoen euro) van alle door Nederland geïmporteerde ruwe aardolie is afkomstig uit Afrika. Hiervan neemt Nigeria ongeveer de helft voor haar rekening. Verder voert Nederland ook olie in uit Algerije, Angola en Kameroen.

De Amsterdamse haven is een van de grootste cacaoclusters ter wereld: van opslag tot productie van cacao- en chocoladeproducten. De haven heeft uitstekende achterlandverbindingen via binnenvaart, spoor, weg en lucht voor het transport van cacao (Port of Amsterdam, z.d.; Creemers et al., 2021a). In 2020 importeerde Nederland voor 2 111 miljoen euro aan cacaobonen. Hiervan was 92 procent afkomstig uit Afrika. Geïmporteerde bonen worden grotendeels in Nederland verwerkt tot chocolade en halffabricaten zoals cacaopasta, cacaoboter en cacaopoeder. Er gaat veel halffabricaat naar onze buurlanden om er bijvoorbeeld chocolade van te maken.

Na olie en cacaobonen levert Afrika veel fruit aan Nederland. In 2020 ging het om 1 230 miljoen euro, bijna 20 procent meer dan in 2019. Van al het door Nederland geïmporteerde fruit is 18 procent afkomstig uit Afrika. Nederland importeert vooral veel druiven (283 miljoen euro), sinaasappels (277 miljoen euro) en avocado’s (153 miljoen euro) uit Afrika.

Bijna de helft van alle door Nederland geïmporteerde snijbloemen komen uit Afrika. Nederlandse handelaren importeerden in 2020 voor 446 miljoen euro uit Afrika. Vooral Kenia is een belangrijke leverancier: in 2020 was de import van snijbloemen uit Kenia 290 miljoen euro, waarvan 80 procent rozen.

Afrika is voor Nederland een relatief belangrijke leverancier van ruw aluminium met een importaandeel van 10 procent. Nederland haalt vooral veel aluminium uit Mozambique.

Omdat het palet aan importgoederen grotendeels bestaat uit producten die gevoelig zijn voor prijseffecten is het uiterst lastig om de import uit Afrika door de jaren heen met elkaar te vergelijken.

1.3.6Nederlandse import uit Afrika, belangrijkste goederen

2015 2016 2017 2018 2019 2020* Aandeel 2020
mln euro %
Ruwe aardolie 5 280 2 159 3 236 3 752 4 496 3 286 17
Cacaobonen 1 673 2 053 1 767 1 937 1 858 1 941 92
Fruit 815 904 965 1 026 1 036 1 230 18
Snijbloemen 474 492 540 458 456 446 48
Groenten 256 278 284 312 377 345 6
 
Chemische producten 366 317 343 415 464 338 1
Kleding 153 160 155 182 247 245 2
Geraffineerde aardolie producten 195 230 382 435 448 241 2
Machines 241 298 224 209 148 184 0
Ruw aluminium 76 139 123 159 182 169 10
 
Overig 2 082 1 734 2 007 2 185 2 482 2 455
 
Totaal 11 611 8 763 10 025 11 069 12 196 10 880 100

*voorlopige cijfers

1.4Nederlandse export van goederen naar Afrika

Nederland exporteerde in 2020 voor 15,0 miljard euro naar het Afrikaanse continent. Dat is een afname van 10 procent in vergelijking met 2019. Deze daling is, net zoals bij de importkrimp, voor een belangrijk deel toe te schrijven aan de gevolgen van de coronacrisis en de lagere olieprijs. De export naar Afrika is in relatieve zin veel harder geraakt dan de totale export omdat brandstoffen een erg belangrijk onderdeel zijn van het Nederlandse exportpakket naar Afrika. Ten opzichte van 2015 groeide de export naar Afrika met 7 procent. Detailinformatie over de export van goederen van Nederlandse makelij en wederuitvoer staat vermeld in bijlage (zie tabel 1.9.3 en tabel 1.9.4).

De goederenexport naar Afrika nam in het eerste kwartaal van 2020 nog toe ten opzichte van een jaar eerder, zie figuur 1.4.1. Na de wereldwijde uitbraak van het coronavirus en de daaropvolgende maatregelen voor het bestrijden van dit virus nam de goederenhandel met Afrika in het tweede kwartaal sterk af. Als gevolg van toenemende productieactiviteiten krabbelde de export naar Afrika in het derde kwartaal weer enigszins op. In het laatste kwartaal van 2020 bleef de exportontwikkeling naar Afrika opnieuw achter bij de totale export. Dit heeft vooral te maken met de vooraanstaande positie van motorbrandstoffen in de export naar Afrika. Nederland exporteerde in het vierde kwartaal van 2020 voor 4 130 miljoen euro aan goederen naar Afrika. Dat is 20 procent minder dan in dezelfde periode een jaar eerder. De Nederlandse goederenexport had in 2020 ook last van een afnemende vraag omdat olieproducerende landen minder olie-inkomsten hadden. Daardoor ontstond er minder ruimte voor bestedingen.

1.4.1 Waarde Nederlandse goederenexport (% verandering t.o.v. een jaar eerder)
Jaar Kwartaal Totaal export Afrika
2018 1e kwartaal, 2018 3,6 32,1
2018 2e kwartaal, 2018 5,8 3,3
2018 3e kwartaal, 2018 9,2 37,2
2018 4e kwartaal, 2018 7,5 34,8
2019 1e kwartaal, 2019 3,8 -13,9
2019 2e kwartaal, 2019 5,2 18,0
2019 3e kwartaal, 2019 1,9 -5,2
2019 4e kwartaal, 2019 3,2 17,5
2020* 1e kwartaal, 2020* -0,1 22,7
2020* 2e kwartaal, 2020* -17,1 -34,1
2020* 3e kwartaal, 2020* -6,1 -2,2
2020* 4e kwartaal, 2020* -2,6 -20,2
*voorlopige cijfers

Naar welke Afrikaanse landen exporteert Nederland goederen?

Uit figuur 1.4.2 blijkt dat er vooral veel Nederlandse uitvoer is naar Nigeria, Zuid-Afrika en Egypte. De export naar deze drie landen bedroeg in 2020 47 procent van de totale Nederlandse goederenexport naar Afrika.

1.4.2 Nederlandse export naar Afrika (mld euro)
Landen Nigeria Zuid-Afrika Egypte Marokko Ghana Overige landen
2015 2,9 2,0 1,4 0,8 0,8 6,1
2019 5,2 1,9 1,6 1,1 0,5 6,4
2020* 3,9 1,7 1,5 1,0 0,8 6,1
*voorlopige cijfers

Nigeria belangrijkste Afrikaanse exportbestemming

Zoals uit tabel 1.4.3 blijkt, is Nigeria met een export van 3 872 miljoen euro verreweg het belangrijkste Afrikaanse exportland voor Nederland. Van alle Nederlandse exportgoederen bestemd voor het Afrikaanse continent gaat meer dan een kwart naar Nigeria. Twee derde deel (2 651 miljoen euro) betreft geraffineerde aardolieproducten. Hoewel Nigeria beschikt over olie van goede kwaliteit is het niet in staat om de zelfgeproduceerde olie te raffineren. Een belangrijk deel hiervan gaat naar Nederland waar hoogwaardige olieproducten gemaakt worden. Een deel van deze olieproducten gaat als benzine en diesel terug naar Nigeria. Van alle landen was Nigeria in 2020 onze 23e exportpartner. Vanuit Nigeriaans perspectief was Nederland in 2019 het 4e belangrijkste land van herkomst voor import, zie tabel 1.4.4.

Zuid-Afrika op 2

Na Nigeria volgt Zuid-Afrika als tweede Afrikaanse bestemming voor Nederlandse goederen. In 2020 bedroeg de Nederlandse goederenexport naar Zuid-Afrika 1 661 miljoen euro. Dat is 14 procent minder dan in 2019 en 18 procent minder dan in 2015. Er gaat een breed scala aan producten vanuit Nederland naar Zuid-Afrika waarvan machines, zoals gespecialiseerde machines en mobiele telefoons, en chemische producten de belangrijkste zijn. Van alle exportpartners nam Zuid-Afrika in 2020 de 41e positie in. Een jaar eerder was Nederland het 16e land van herkomst voor invoer van Zuid-Afrika, zie tabel 1.4.4.

Egypte op 3

Op de derde plaats van belangrijkste exportbestemmingen staat Egypte met een export van 1 509 miljoen euro. Dat is ongeveer 10 procent van alle Nederlandse goederen met bestemming Afrika. In vergelijking met 2019 daalde de export met 6 procent. Ten opzichte van 2015 nam de export naar Egypte juist met 8 procent toe. In 2020 waren medicinale en farmaceutische producten het belangrijkste exportproduct (172 miljoen euro). In rangorde staat Egypte in 2020 op de 43e plaats. Vanuit Egyptisch oogpunt was Nederland in 2019 de 18e importpartner, zie tabel 1.4.4.

1.4.3Goederenexport naar Afrika, 15 focuslanden en overige landen

2015 2016 2017 2018 2019 2020* Aandeel 2020
mln euro %
Nigeria 2 937 2 320 2 506 4 205 5 247 3 872 26
Zuid-Afrika 2 034 1 874 1 879 1 943 1 941 1 661 11
Egypte 1 392 1 320 1 201 1 353 1 601 1 509 10
Marokko 849 1 019 978 1 036 1 061 952 6
Ghana 800 440 667 687 499 770 5
 
Senegal 337 309 402 703 821 532 4
Algerije 1 115 844 767 662 642 511 3
Kenia 283 245 308 286 290 454 3
Ivoorkust 220 163 290 330 340 334 2
Ethiopië 82 122 163 230 239 255 2
 
Tunesië 271 288 285 329 318 252 2
Tanzania 120 108 86 100 120 149 1
Oeganda 50 55 57 69 60 95 1
Mozambique 34 35 45 76 97 46 0
Rwanda 23 19 22 32 19 20 0
 
Overige landen1) 3 467 2 622 3 112 4 057 3 430 3 596 24
 
Totaal 14 013 11 781 12 768 16 097 16 723 15 008 100

1)In bijlage van dit hoofdstuk staat in tabel 1.9.2 een overzicht van de export naar alle Afrikaanse landen.

*voorlopige cijfers

Binnen de groep van overige landen in tabel 1.4.3 zijn Togo en Libië voor Nederland een belangrijke exportpartner. De export naar Togo was in 2020 1 255 miljoen euro en Togo was daarmee de 4e exportbestemming binnen Afrika. Naar Libië, op plaats 9, ging voor 503 miljoen euro. Ongeveer de helft van de exportstroom naar Libië bestaat uit aardolieproducten.

Vanuit de Afrikaanse importkant bekeken is Zuid-Afrika van alle Afrikaanse landen het land dat verreweg de meeste goederen importeerde in 2019. Nederland neemt bij de meeste van de focuslanden een bescheiden positie in. Voor China is Afrika van groot strategisch belang in de behoefte aan grondstoffen op korte en lange termijn. China investeert daarom volop in de infrastructuur van Afrika. De Chinese ijzer- en staalindustrie kampt met overcapaciteit. Afrika kan hiervan profiteren door goedkoop aan deze producten te komen. Uit tabel 1.4.4 blijkt dat China bij 11 van de 15 focuslanden inmiddels de belangrijkste leverancier van goederen is geworden. Door de Chinese bijdrage in de ontwikkeling van de infrastructuur krijgt China toenemende invloed in sectoren als energie, telefonie en internet (D’Haens, 2018).

1.4.4Afrikaanse goederenimport, 15 focuslanden: belangrijkste importpartners en positie Nederland, 2019

Import Partner 1 Partner 2 Partner 3 Positie NL
mld euro
Zuid-Afrika 96,1 China Duitsland VS 16
Egypte 63,3 China VS Saoedi-Arabië 18
Nigeria 49,4 China India VS 4
Marokko 45,3 Spanje Frankrijk China 14
Algerije 37,5 China1) Frankrijk1) Italië1) 131)
 
Tunesië 19,3 Italië Frankrijk China 21
Kenia 15,8 China2) India2) VAE2) 142)
Ethiopië 13,0 China VS India 14
Ghana 12,0 China VS VK 13
Ivoorkust 9,4 China Nigeria Frankrijk 7
 
Tanzania 8,4 China India VAE 19
Senegal 7,3 Frankrijk2) China2) België2) 42)
Mozambique 6,8 Zuid-Afrika2) China2) VAE2) 92)
Oeganda 6,7 China India VAE 15
Rwanda 2,4 China India Kenia 30

Bron:UNCTAD (omgerekend in euro) en UN-Comtrade; 2019, tenzij anders vermeld.

1)Data uit 2017.

2)Data uit 2018.

Welke goederen exporteert Nederland naar Afrika?

De goederenexport naar Afrika kwam in 2020 uit op 15,0 miljard euro. Uit figuur 1.4.5 blijkt dat 36 procent van de goederenexport bestond uit geraffineerde aardolieproducten zoals benzine en diesel. De exportprijs van deze brandstoffen daalde in 2020 met tientallen procenten. Dat verklaart voor een groot deel de lagere afzetwaarde van deze producten naar het Afrikaanse continent.

1.4.5 Nederlandse export naar Afrika (mld euro)
Goederen Geraffineerde aardolieproducten Machines Medicijnen, farmaceutische producten Overige chemische producten Zuivel Overige goederen
2020* 5,4 2,1 1,6 1,0 0,5 4,4
2019 6,3 2,4 1,7 1,0 0,4 4,9
2015 5,3 2,0 0,6 1,1 0,5 4,6
*voorlopige cijfers

Tabel 1.4.6 toont dat Afrika een belangrijk afzetgebied is voor de door Nederland uitgevoerde geraffineerde aardolieproducten. Het gaat hierbij vooral om benzine en diesel (samen goed voor 3 893 miljoen euro) met als bestemming Nigeria en Togo. In 2019, het jaar vóór de coronapandemie, maakten benzine en diesel naar deze twee landen nog 46 procent uit van de totale export naar Afrika.

2,6 procent van de export van melkpoeder gaat naar Senegal, Mauritanië en Guinee

Vergeleken met het Afrikaanse exportbelang van 3,1 procent, is het Afrikaanse continent vooral voor melkpoeder (met een marktaandeel van 8 procent) en vis (met een marktaandeel van 9 procent) een belangrijke afzetmarkt. Er gaat vooral veel vis naar Nigeria, zoals haring (68 miljoen euro) en wijting (63 miljoen euro). Verder is Egypte een belangrijk afzetgebied voor Nederlandse haring (40 miljoen euro) en makreel (35 miljoen euro). Nederland exporteert garnalen naar Marokko (79 miljoen euro). Nadat deze gepeld zijn, gaan deze garnalen weer terug naar Nederland voor consumptie. Nederland exporteert melkpoeder vooral naar Senegal, Mauritanië en Guinee (samen 73 miljoen euro). Bovengemiddeld belangrijk is Afrika ook voor de Nederlandse export van medicijnen en zuivelproducten zoals melk en kaas. Van de totale Nederlandse export van deze twee goederensoorten heeft 5 procent het Afrikaanse continent als bestemming.

1.4.6Nederlandse export naar Afrika, belangrijkste goederen

2015 2016 2017 2018 2019 2020* Aandeel 2020
mln euro %
Geraffineerde aardolie producten 5 284 3 922 3 925 6 349 6 334 5 356 18
Machines 2 025 1 921 2 117 2 317 2 352 2 105 2
Medicijnen, farmaceutische producten 554 479 590 1 266 1 693 1 588 5
Overige chemische producten 1 065 1 031 1 070 1 017 1 029 1 020 2
Zuivel 492 392 491 415 435 453 5
 
Automobielen 569 495 451 379 439 389 3
Vis 368 350 321 379 372 359 9
Groenten 326 309 306 343 314 344 3
Instrumenten en apparaten 195 228 238 299 319 313 2
Melkpoeder 199 183 200 209 205 243 8
 
Overig 2 936 2 470 3 059 3 123 3 231 2 838
 
Totaal 14 013 11 781 12 767 16 097 16 722 15 008 100

*voorlopige cijfers

1.5Nederlandse goederenhandel met Afrikaanse Least Developed Countries

Wereldkaartje waarop de Least Developed Countries, zoals bepaald door de Verenigde Naties in 2020, zijn aangeduid: 33 in Afrika, 9 in Azië, 3 in Oceanië, en 1 in Amerika. 1.5.1 Least Developed Countries naar continent